AQShda ishsizlik nafaqasi (unemployment insurance) qanday ishlaydi: shartlar, miqdor, muddat va muhojirlar uchun asoslar
Ishsizlik nafaqasi — ishini o'z aybisiz yo'qotgan ishchilarga vaqtinchalik pul to'lovini beruvchi federal-shtat sug'urta tizimi. U ish beruvchilar soliqlaridan moliyalanadi va har bir shtat o'z dasturini yuritadi. Bu ma'lumotnomada tizim tuzilishi, haqdorlik shartlari, nafaqa miqdori va muddati hamda muhojirlar uchun muhim jihatlar manbalar asosida tushuntiriladi.
Ishsizlik nafaqasi (unemployment insurance, UI) — ishini o'z aybisiz yo'qotgan ishchilarga belgilangan muddat davomida vaqtinchalik pul to'lovini beradigan sug'urta turi. Bu — muhtojlikka asoslangan ijtimoiy yordam (welfare) emas, balki ish beruvchilar to'laydigan soliqlar hisobidan shakllanadigan sug'urta. Quyida tizim faqat manbalarga asoslangan faktlar bilan bayon etiladi; har bir shtatning o'z qoidalari borligi sababli bu yuridik maslahat o'rnini bosmaydi.
Tizim qanday tashkil etilgan
UI tizimi 1935-yilgi Ijtimoiy ta'minot to'g'risidagi qonun (Social Security Act) bilan tashkil etilgan. U federal va shtat darajasidagi qo'shma dasturdir: federal hukumat umumiy qoidalarni belgilaydi, har bir shtat esa o'z dasturini mustaqil yuritadi — masalan, Kaliforniyada EDD (Employment Development Department), Nyu-Yorkda shtat mehnat departamenti. Dastur ish beruvchilar to'laydigan federal (FUTA) va shtat (SUTA) ishsizlik soliqlari hisobidan moliyalanadi; ishchining maoshidan odatda bu soliq ushlanmaydi. Umumiy nazorat AQSh Mehnat vazirligi zimmasida.
Kim nafaqa olishga haqli
Nafaqa olish uchun shaxs: ishini o'z aybisiz yo'qotgan bo'lishi (masalan, qisqartirish; o'z xatosi uchun ishdan haydalgan yoki asossiz o'z xohishi bilan ishdan ketgan odam odatda haqdor emas); ishga layoqatli, ishlashga tayyor va faol ravishda ish qidirayotgan bo'lishi; hamda «bazaviy davr» (base period — odatda arizadan oldingi oxirgi besh to'liq choraklikning dastlabki to'rttasi) ichida yetarli ish haqi topgan yoki yetarli ishlagan bo'lishi kerak. Bundan tashqari, shaxs qonuniy ishlash huquqiga ega bo'lishi shart.
Nafaqa miqdori va muddati
Nafaqa haftalik to'lanadi va ko'pchilik shtatlarda ishchining oldingi o'rtacha haftalik ish haqining taxminan yarmini (shtat belgilagan yuqori chegaragacha) qoplaydi. Odatda nafaqa ko'pi bilan 26 hafta beriladi; ishsizlik yuqori bo'lgan davrlarda qo'shimcha haftalar (Extended Benefits) berilishi mumkin. Ba'zi shtatlarda birinchi «kutish haftasi» (waiting week) to'lanmaydi. To'lov davom etishi uchun ariza beruvchi har hafta yoki ikki haftada o'zining ishga tayyor, ish qidirayotganini tasdiqlab turishi va topgan har qanday daromadini ma'lum qilishi kerak.
Qanday ariza beriladi
Ariza o'zingiz yashayotgan shtatning ishsizlik agentligiga (onlayn yoki telefon orqali) beriladi. Odatda ijtimoiy sug'urta raqami (SSN), ishlash huquqini tasdiqlovchi hujjat, so'nggi ish joylari tarixi va ishdan ketish sababi talab qilinadi. Keyin har bir to'lov davri uchun «sertifikatsiya» — ishga tayyor va faol qidirayotganingizni tasdiqlash — amalga oshiriladi.
Muhojirlar uchun muhim jihatlar
Nafaqa olish uchun shaxs ishlagan davrda qonuniy ishlash huquqiga ega bo'lgan va soliq to'lanadigan («covered») ish joyida ishlagan bo'lishi, shuningdek nafaqa olayotgan paytda ham ishlash huquqini saqlab turishi kerak. UI — ish beruvchi oldindan to'lagan badallarga asoslangan topilgan sug'urta to'lovi bo'lib, muhtojlikka asoslangan federal ijtimoiy yordam emas. Shunga qaramay, shaxsiy immigratsiya maqomiga bog'liq savollarda shtat agentligi yoki malakali immigratsiya advokati bilan maslahatlashish tavsiya etiladi.
Xulosa
Ishsizlik nafaqasi — doimiy daromad emas, balki yangi ish topilgunga qadar vaqtinchalik ko'mak. Shartlar, miqdor va muddat shtatdan shtatga sezilarli farq qiladi, shuning uchun aniq ma'lumot va ariza uchun o'z shtatingizning rasmiy ishsizlik agentligi saytiga murojaat qilish kerak.
