Islom moliyasi shartnomalari tushuntirildi: murobaha, ijara, mudoraba, musharaka va boshqalar

Islom moliyasining asosi — riba (oldindan belgilangan foiz) taqiqida. Islom huquqiga koʻra, pulning oʻzidan qatʼiy foiz olish man etilgan; daromad esa real iqtisodiy faoliyatdan — savdodan, ijaradan yoki sheriklikdan — kelib chiqishi kerak. Shuningdek, gharar (haddan ziyod nomaʼlumlik) va maysir (qimor) ham taqiqlangan. Shuning uchun Islomiy bank mijozga shunchaki qarz berib foiz olmaydi; u oʻrniga aniq shartnoma turlaridan foydalanadi, ularda pul real aktiv yoki xizmat bilan bogʻlanadi (Manba: IMF — An Overview of Islamic Finance, WP/15/120; IslamicMarkets — Five Main Contracts).

Murobaha — ustama bilan savdo

Murobaha — eng keng tarqalgan shartnoma. Bunda bank mijoz tanlagan molni (masalan, avtomobil yoki asbob-uskuna) avval oʻzi sotib oladi, soʻng uni mijozga xarid narxi ustiga oldindan kelishilgan, ochiq foyda qoʻshib sotadi. Mijoz esa bu summani kelishuvga koʻra boʻlib-boʻlib yoki keyinchalik toʻlaydi. Bu yerda foiz emas, balki aniq va oshkor savdo foydasi boʻladi; narx shartnoma imzolangandan keyin oʻzgarmaydi (Manba: IslamicMarkets — Five Main Contracts; Funding Souq — Islamic Financing Structures).

Ijara — ijaraga berish (lizing)

Ijara — bu lizing shartnomasi: bank aktivni (uy, bino, texnika, transport) sotib oladi va mijozga belgilangan muddatga, kelishilgan ijara haqi evaziga foydalanishga beradi. Mulk esa bank ixtiyorida qoladi. Koʻpincha «ijara muntahiya bittamlik» koʻrinishi qoʻllaniladi — muddat oxirida mulk mijozga oʻtadi. Bu modeldan uy-joy moliyalashtirishda keng foydalaniladi (Manba: Wikipedia — Ijarah; Guidance Residential — Islamic Home Finance Models).

Reklama

Mudoraba — kapital va mehnat sherikligi

Mudoraba — ikki tomon oʻrtasidagi sheriklik: bir tomon (rabb-ul-mol) kapital beradi, ikkinchi tomon (mudorib) esa mehnat va tajribasini qoʻshib ishni yuritadi. Olingan foyda oldindan kelishilgan nisbatda boʻlinadi. Agar zarar koʻrilsa, uni — mudorib ehtiyotsizlik yoki qoidabuzarlik qilmagan boʻlsa — faqat kapital egasi koʻtaradi; mudorib esa mehnati zoe ketishidan zarar koʻradi. Islomiy banklar omonatlarni koʻpincha shu asosda jalb qiladi (Manba: Wikipedia — Profit and loss sharing; IMF — Islamic Finance).

Musharaka — birgalikda sarmoya qoʻyish

Musharaka — qoʻshma korxona (joint venture) shartnomasi: barcha sheriklar kapital qoʻshadi va foydani kelishilgan nisbatda, zararni esa har kimning qoʻshgan ulushiga mutanosib ravishda boʻlishadi. Mudorabadan farqi shuki, bu yerda mehnatda ham, kapitalda ham barcha ishtirok etishi mumkin. «Kamayib boruvchi musharaka» (diminishing musharakah) uy sotib olishda qoʻllaniladi: bank va mijoz uyga birga egalik qiladi, mijoz asta-sekin bankning ulushini sotib olib, pirovardida toʻliq egaga aylanadi (Manba: IslamicMarkets — Five Main Contracts; Guidance Residential).

Salam va istisno — kelajakda yetkaziladigan mol

Salam — oldindan toʻlov bilan savdo: xaridor hozir toʻliq narxni toʻlaydi, sotuvchi esa aniq belgilangan molni (sifati va miqdori oldindan kelishilgan) kelajakda yetkazib beradi. Odatda qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini moliyalashtirishda ishlatiladi. Istisno esa — buyurtma asosida ishlab chiqarish yoki qurish shartnomasi: xaridor sotuvchiga maʼlum talablarga mos aktivni (bino, zavod, uskuna) yasab berishni buyuradi. Salamdan farqli ravishda, istisnoda narx bir yoʻla emas, ish bosqichlariga qarab boʻlib toʻlanishi mumkin (Manba: AlBalagh — Salam and Istisna; Funding Souq — Guide to Istisna).

Qarzi hasan — foizsiz xayrli qarz

Qarzi hasan (qard al-hasan) — bu foydasiz, xayrli qarz: qarz beruvchi faqat bergan summasini qaytarib oladi, hech qanday qoʻshimcha daromad olmaydi. Islom bu amalni savob deb biladi. Banklar uni cheklangan ijtimoiy xizmat sifatida taklif qilishi mumkin; faqat haqiqiy maʼmuriy xarajatlarni qoplaydigan kichik haq olinishiga ruxsat beriladi, lekin u qarzdan foyda koʻrish vositasiga aylanmasligi shart (Manba: IMF — An Overview of Islamic Finance; IFN Investor — Glossary).

Shariat kengashi va standartlar

Har bir Islomiy moliya mahsuloti shariat kengashi (Shariah board) tomonidan tasdiqlanishi kerak — u shartnoma tuzilmasi Islom talablariga mosligini tekshiradi. Global miqyosda asosiy meʼyoriy hujjatlar Bahraynda joylashgan AAOIFI (Islomiy moliya institutlari uchun buxgalteriya va audit tashkiloti) hamda Malayziyadagi IFSB (Islomiy moliyaviy xizmatlar kengashi) tomonidan ishlab chiqiladi. Shu kengash va standartlar «shaklan halol, mazmunan ribaviy» tuzilmalarning oldini olishga xizmat qiladi (Manba: AAOIFI; IFSB; IMF — Islamic Finance).

Oʻzbekiston uchun ahamiyati

Oʻzbekiston bu sohaga yoʻl ochmoqda: 2026-yil 27-martda Prezident Shavkat Mirziyoyev Islomiy bank faoliyati toʻgʻrisidagi qonunni imzoladi. Qonun aynan murobaha, musharaka va sukuk kabi shariatga mos modellarni ruxsat etadi hamda Markaziy bank huzurida besh aʼzoli Islomiy moliya kengashi tuzilishini belgilaydi. Markaziy bank 2025-yilda IFSBga, 2026-yilda esa AAOIFIga aʼzo boʻldi. Shunday qilib, yuqoridagi shartnoma turlari Oʻzbekiston bozorida ham amaliy ahamiyat kasb etmoqda (Manba: SpecialEurasia — Uzbekistan Islamic Finance Law; UNDP Uzbekistan).