Axborotni qanday tekshirish kerak: lateral o'qish, SIFT usuli va teskari rasm qidiruvi

Ijtimoiy tarmoqlarda bir xabar bir necha soniyada minglab odamga tarqaladi. Shuning uchun uni ulashishdan oldin tekshirish zarur. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, oddiy foydalanuvchilar ko'pincha sahifaning o'zida qolib, uning ko'rinishi va dizayniga qarab baho beradi; professional fakt-tekshiruvchilar esa boshqacha ish tutadi. Ushbu ma'lumotnoma ularning usullarini sodda tarzda ko'rsatadi. (Manba: Stanford History Education Group — «Evaluating Information: The Cornerstone of Civic Online Reasoning».)

Lateral o'qish: manbadan chiqib, boshqalarga qarang

Lateral (ko'ndalang) o'qish — manbani baholashning eng samarali usuli. Buning ma'nosi: shubhali sahifada uzoq qolib ketmang, aksincha yangi oynalar ochib, o'sha manba (sayt, muallif yoki tashkilot) haqida boshqalar nima deyayotganini qidiring. Stanford History Education Group (SHEG) rahbari Sam Vaynburg o'tkazgan 2016-yilgi tadqiqotda professional fakt-tekshiruvchilar aynan shu usul tufayli chalg'ituvchi manbalarni tez va aniq aniqlagani ko'rsatilgan. «Vertikal o'qish» — ya'ni sahifada qolib, uning «ishonarli» ko'rinishiga aldanish — esa kamroq ishonchli. (Manba: SHEG; Sam Wineburg va boshq.)

SIFT usuli: to'rtta oddiy harakat

Media savodxonligi bo'yicha mutaxassis Mayk Kolfild (Mike Caulfield) tomonidan ishlab chiqilgan SIFT usuli to'rtta harakatdan iborat: Stop (To'xtang) — tanishmas manbani ko'rib, hissiy reaksiyaga berilib ulashmang; Investigate the source (Manbani tekshiring) — bu kim, u ishonchlimi, kim moliyalashtiradi; Find better coverage (Yaxshiroq yoritilishini toping) — da'voni ishonchli nashrlar ham yozganmi, tekshiring; Trace claims, quotes and media to the original (Da'vo, iqtibos va rasmlarni asl manbaga olib boring) — kontekstdan uzib olingan iqtibos yoki statistika ko'pincha yolg'on taassurot beradi. (Manba: Mike Caulfield — «SIFT (The Four Moves)».)

Reklama

Teskari rasm qidiruvi: suratning asl o'rni va vaqti

Rasm va videolar ko'pincha eski yoki boshqa voqeadan olinib, yangi hodisa sifatida tarqatiladi. Teskari rasm qidiruvi buni fosh etadi: suratni Google Images, Google «Bu rasm haqida» (About this image), TinEye yoki Yandex kabi xizmatlarga yuklab, u ilgari qayerda va qachon paydo bo'lganini ko'rish mumkin. Videolar uchun InVID/WeVerify kabi vositalar kadrlarni ajratib, har birini alohida tekshirishga imkon beradi. Agar «bugungi» deb berilgan surat bir necha yil avval boshqa mamlakatda chop etilgan bo'lsa — bu aniq ogohlantiruvchi belgi. (Manba: Google Search Help — Reverse image search; First Draft — Visual verification.)

Ishonchli fakt-tekshiruvchilarga tayaning

Dunyoda mustaqil fakt-tekshirish tashkilotlari mavjud va ularning aksariyati Poynter instituti huzuridagi Xalqaro fakt-tekshirish tarmog'i (IFCN) «Tamoyillar kodeksi»ni imzolagan — bu betaraflik, manbalarning shaffofligi va xatolarni ochiq tuzatish majburiyatini bildiradi. Biror da'vo keng tarqalsa, uni allaqachon tekshirgan tashkilot bor-yo'qligini qidirib ko'ring. (Manba: Poynter — International Fact-Checking Network, Code of Principles.)

Axborot «kasalligi»ning uch turi

Tadqiqotchi Kler Uordl (Claire Wardle) axborot buzilishini uch turga ajratadi: dezinformatsiya (disinformation) — ataylab yaratilgan yolg'on; noto'g'ri axborot (misinformation) — yolg'on, ammo zarar yetkazish niyatisiz tarqatilgan; va zararli axborot (malinformation) — haqiqiy, biroq zarar yetkazish uchun ishlatilgan ma'lumot. Ko'pincha maqsad — g'azab yoki qo'rquv uyg'otib, tekshirmasdan ulashishga undash. (Manba: First Draft — «Understanding Information Disorder», Claire Wardle.)

Tez tekshiruv uchun ogohlantiruvchi belgilar

Quyidagilar ehtiyotkorlikka chaqiradi: sana va muallif ko'rsatilmagan xabar; havolasiz skrinshot; o'ta hissiy yoki shoshilishga undovchi sarlavha («darhol ulashing!»); tanish brendga o'xshatilgan, ammo manzili (domeni) g'alati bo'lgan sayt; manba sifatida «bir tanish aytdi» turidagi noaniq havola. Bunday hollarda SIFT ni qo'llang: to'xtang, manbani va asl kontekstni tekshiring.

Xulosa

Axborotni tekshirish uchun jurnalist bo'lish shart emas — bir necha oddiy odat kifoya: ulashishdan oldin to'xtash, manbadan chiqib boshqalar nima deyishini qidirish (lateral o'qish), da'vo va rasmlarni asl manbaga olib borish, hamda ishonchli fakt-tekshiruvchilarga murojaat qilish. Shubha bo'lsa — ulashmang.