Hijriy (qamariy) taqvim qanday ishlaydi: oylar qanday belgilanadi va nega Ramazon har yili suriladi

Hijriy taqvim — Oyning harakatiga (qamariy sikliga) asoslangan taqvim. U 12 oydan iborat bo'lib, bir qamariy yil taxminan 354 kunni tashkil etadi — bu quyosh (milodiy/grigorian) yilidagi 365 kundan qariyb 11 kun qisqa. Aynan shu farq tufayli Ramazon, Ro'za (Fitr) Hayiti va Qurbon Hayiti har yili milodiy taqvimda taxminan 11 kun oldinga suriladi va taxminan 33 yil davomida barcha fasllardan o'tib chiqadi. (Manba: Encyclopaedia Britannica — «Islamic calendar»; Wikipedia — «Islamic calendar».)

12 oy va ularning tartibi

Hijriy taqvim oylari quyidagilar: Muharram, Safar, Rabi'ul-avval, Rabi'us-soni, Jumodil-avval, Jumodis-soni, Rajab, Sha'bon, Ramazon, Shavvol, Zulqa'da va Zulhijja. Har bir oy 29 yoki 30 kun bo'ladi — bu Oyning ko'rinishiga bog'liq. O'rtacha oy uzunligi quyosh oyidan qisqa bo'lgani uchun oylar yildan-yilga oldinga suriladi. (Manba: Encyclopaedia Britannica; Wikipedia — «Islamic calendar».)

Hijriy sananing kelib chiqishi

Taqvim Hijradan — Payg'ambar Muhammad (s.a.v.)ning Makkadan Madinaga ko'chishidan boshlab hisoblanadi; bu voqea milodiy 622-yilga to'g'ri keladi. Hijriy 1-yilning 1-Muharram sanasi milodiy 622-yil 16-iyulga (Yulian taqvimi bo'yicha) mos keladi. Hijriy yil hisobini xalifa Umar ibn Xattob taxminan hijriy 17-yil (milodiy 638-yil) atrofida rasmiy joriy etgan — rasmiy yozishmalarda aniq sana ko'rsatish zarurati tufayli. (Manba: Wikipedia — «Hijri era»; Encyclopaedia Britannica — «Hijrah».)

Reklama

Oy qanday boshlanadi: ko'rish yoki hisoblash

An'anaga ko'ra yangi oy yangi oy o'rog'ini (hilol/ru'yat) ko'rish bilan boshlanadi: oyning 29-kuni kechqurun osmon kuzatiladi; agar hilol ko'rinsa, ertasiga yangi oy kiradi, ko'rinmasa joriy oy 30 kunga to'ldiriladi. Ba'zi mamlakatlar va diniy idoralar hilolni ko'rishga, boshqalari astronomik hisob-kitobga yoki boshqa davlatning e'loniga tayanadi. Shu sababli Ramazon va Hayit turli mamlakatlarda bir-ikki kun farq bilan boshlanishi mumkin. (Manba: Islamic Relief Worldwide; Wikipedia — «Islamic calendar».)

Asosiy diniy sanalar

Ramazon — taqvimning 9-oyi, ro'za oyi. Ro'za (Fitr) Hayiti — Shavvol oyining 1-kuni, Ramazon tugaganini bildiradi. Qurbon Hayiti — Zulhijja oyining 10-kunida; Haj ibodati ham shu oyda ado etiladi. Ashuro kuni — Muharramning 10-kuni. Bu sanalarning hammasi qamariy taqvimga bog'langani uchun ular milodiy taqvimda har yili surilib boradi. (Manba: Wikipedia — «Islamic calendar»; Encyclopaedia Britannica.) Ramazon va Haj haqida batafsil [[ramazon-rozasi-qanday-tutiladi]] va [[haj-umra-qanday-tashkil-etiladi]] ma'lumotnomalarida yozilgan.

To'rt harom (hurmatli) oy

Islomda to'rt oy «harom (hurmatli) oylar» (al-ashhur al-hurum) deb ataladi: Zulqa'da (11), Zulhijja (12), Muharram (1) — ketma-ket uchta — va alohida turuvchi Rajab (7). An'anaga ko'ra bu oylarda jang qilish man etilgan. (Manba: Wikipedia — «Sacred months».)

2026-yilda qaysi hijriy yil?

Milodiy 2026-yil ikki hijriy yilni o'z ichiga oladi: 1447 va 1448. Hijriy 1448-yil 2026-yil 16-iyunda (1-Muharram) boshlanib, taxminan 2027-yil iyunigacha davom etadi. (Manba: Wikipedia — «Islamic calendar».)

Qamariy va quyosh hijriy taqvimi farqi

Hijriy taqvimning quyosh (shamsiy) varianti ham mavjud bo'lib, u Eron va Afg'onistonda rasmiy ishlatiladi. U ham 622-yildagi Hijrani boshlang'ich nuqta qilib oladi, ammo quyosh yilini hisoblaydi — shuning uchun u fasllarga bog'langan holda qoladi va yangi yili bahorgi tengkunlik, ya'ni Navro'z (taxminan 21-mart) bilan boshlanadi. Uning yil raqami qamariy hijriydan taxminan 43 yilga farq qiladi (hozir qamariy ~1448, quyosh ~1405). Bu — alohida tizim. (Manba: Wikipedia — «Solar Hijri calendar».) Navro'z haqida [[navroz-bayrami-tiklanishi]] maqolasida batafsil yozilgan.

Xulosa

Hijriy taqvim — Oy harakatiga asoslangan, yiliga ~354 kunli qamariy tizim bo'lib, u diniy ibodatlar (Ramazon, ikki Hayit, Haj) vaqtini belgilaydi. U milodiy taqvimdan ~11 kun qisqa bo'lgani uchun diniy sanalar har yili oldinga suriladi va fasllar bo'ylab aylanadi. Oylarning boshlanishi an'anaviy ravishda yangi oy o'rog'ini ko'rishga bog'liq, bu esa turli mamlakatlarda bayram sanalari bir-ikki kun farq qilishining sababidir.