Mahalla instituti mustaqillik yillarida: fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlari (1992–1999)
Mahalla — O'zbekistonda chuqur tarixiy ildizlarga ega an'anaviy jamoa. Mustaqillikning dastlabki yillarida davlat uni rasmiy huquqiy institutga — fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organiga aylantirdi. Ushbu tarixiy ma'lumotnoma 1992-yilgi Konstitutsiya, 1993-yilgi "Mahalla qonuni" va keyingi islohotlarni manbalar asosida bayon etadi.
Mahalla — mahalliy jamoa va qo'shnichilikka asoslangan, O'zbekistonda asrlar davomida mavjud bo'lgan an'anaviy tuzilma. Mustaqillik yillarida u yangi huquqiy maqom oldi: davlat qurilishining bir qismi sifatida mahalla rasman fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organiga aylantirildi. Quyida bu jarayon faqat manbalarga asoslangan faktlar bilan yoritiladi.
An'anaviy mahalla
Mahalla tarixan qo'shnilar birlashgan hudud sifatida ijtimoiy hayotning markazi bo'lgan: to'y-ma'raka, hashar, o'zaro yordam, nizolarni oqsoqollar orqali hal qilish shu yerda amalga oshgan. Mustaqillikkacha u asosan norasmiy, an'anaviy institut edi; mustaqillikdan so'ng unga rasmiy huquqiy shakl berildi.
1992-yil: "Mahalla" jamg'armasi
1992-yilda mahallalar faoliyatini tashkiliy va huquqiy jihatdan qo'llab-quvvatlash maqsadida "Mahalla" xayriya jamoat jamg'armasi tashkil etildi. Bu — mustaqillikning dastlabki yilidayoq mahallani davlat siyosatining bir qismiga aylantirish yo'lidagi ilk qadamlardan biri bo'ldi.
1992-yilgi Konstitutsiya: 105-modda
1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi fuqarolar yig'inlarini mamlakat tarixida birinchi marta hududiy o'zini o'zi boshqarish organi sifatida mustahkamladi. Konstitutsiyaga ko'ra, shaharcha, qishloq va ovullarda, shuningdek, shaharlardagi mahallalarda o'zini o'zi boshqarish organlari — fuqarolar yig'ini bo'lib, ular rais (oqsoqol) va uning maslahatchilarini belgilangan muddatga saylaydi.
1993-yil: "Mahalla qonuni"
1993-yil sentabrida "Fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlari to'g'risida"gi qonun qabul qilindi; u ko'pincha "Mahalla qonuni" deb ataladi. Qonun mahallaga aniq huquqiy maqom, vazifalar va tuzilma berdi. Keyinchalik u 1999 va 2013-yillarda qayta ko'rib chiqildi va yangilandi.
Tuzilma: rais va oqsoqol
Qonun mahallada ikki qatlamli boshqaruvni shakllantirdi: bir tomondan — rais (raisi) va uning yordamchilaridan iborat rasmiy mahalla qo'mitasi; ikkinchi tomondan — aholi tomonidan saylanadigan oqsoqol an'anasi. 1999-yildan boshlab rais lavozimiga tayinlash tartibi hujjatlar bilan aniqlandi.
Vazifalar ko'lamining kengayishi
Qonun doirasida mahalla mas'uliyati kengaydi: kam ta'minlangan oilalarga davlat nafaqalari va yordamini taqsimlash, ijtimoiy himoya, oilaviy nizolarni yarashtirishga ko'maklashish, jamoat tartibini saqlashga yordam berish va mahalliy tadbirkorlikni qo'llab-quvvatlash shular jumlasidan. Shunday qilib, mahalla 1990-yillarda manzilli ijtimoiy yordamni yetkazishning asosiy kanallaridan biriga aylandi.
Ko'lami
Baholashlarga ko'ra, O'zbekiston o'n mingga yaqin mahallaga bo'lingan; har bir mahalla aholisi turlicha bo'lsa-da, o'rtacha ikki ming kishi atrofida. Mahalla instituti mustaqillik davridagi davlat qurilishining o'ziga xos belgisi — an'anaviy jamoani rasmiy mahalliy o'zini o'zi boshqarish tizimiga aylantirishning namunasi bo'ldi.
