Navro'z bayramining tiklanishi: Sovet davridan davlat bayramigacha
Navro'z — bahorgi tengkunlikni (taxminan 21-mart) nishonlovchi qadimiy, islomdan oldingi bayram. Sovet davrida u "diniy-feodal sarqit" sifatida siqib qo'yilgan va vaqti-vaqti bilan taqiqlangan. Milliy uyg'onish davrida, 1990-yil atrofida, Navro'z rasmiy bayram sifatida qayta tiklandi. Bu tarixiy ma'lumotnomada bayramning tiklanishi va xalqaro e'tirofi manbalar asosida bayon etiladi.
Navro'z — Markaziy Osiyo, Eron, Afg'oniston, Ozarbayjon, Kavkaz va boshqa mintaqalarda keng nishonlanadigan bahorgi yangi yil bayrami. U bahorgi tengkunlik kuniga (taxminan 21-mart) to'g'ri keladi. Quyida bayramning tiklanishi tarixi faqat manbalarga asoslangan faktlar bilan bayon etiladi; aniq tasdiqlanmagan sanalar alohida izohlanadi.
Navro'z nima
"Navro'z" fors tilida "yangi kun" degan ma'noni bildiradi. Bu — islomdan oldingi, ildizlari zardo'shtiylikka borib taqaladigan qadimiy bayram; Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) uning tarixi uch ming yildan oshiqligini ta'kidlaydi. YuNESKO ta'rificha, Navro'z "tabiat, quyosh va koinotni ulug'lashga asoslangan an'anaviy xalq bahor bayrami". O'zbekistonda uning eng mashhur an'analaridan biri — sumalak (sunmalak): undirilgan bug'doy maysasidan katta qozonda, tun bo'yi navbatma-navbat kavlab pishiriladigan shirin taom, keyin qo'ni-qo'shni va qarindoshlarga ulashiladi.
Sovet davridagi maqomi
Sovet davrida Navro'z nishonlash asosan norasmiy bo'lgan va vaqti-vaqti bilan taqiqlangan; u eski tuzumning "diniy-feodal sarqiti" sifatida ko'rilgan. Manbalar bayramni bir umrlik yagona qonun bilan doimiy taqiqlangan emas, balki siqib qo'yilgan va ba'zan taqiqlangan, deb ta'riflaydi — shuning uchun bu o'rinni ehtiyotkorlik bilan, aynan shunday bayon etish to'g'ri bo'ladi.
Tiklanish: 1990-yil atrofida
1980-yillarning oxiridagi milliy-madaniy uyg'onish (qayta qurish) davrida Navro'z rasmiy bayram sifatida qayta tiklandi. Ko'pchilik manbalar uni 1990-yil atrofida milliy bayram maqomini olgan deb keltiradi. Shu bilan birga, aynan qaysi hujjat (farmon) bilan va qat'iy qaysi sanada tiklangani rasmiy birlamchi manbada aniq tasdiqlanmagan; shu sababli bu o'rinni "1990-yil atrofida, milliy uyg'onish davrida" deb, taxminiy tarzda keltirish to'g'ri bo'ladi. Bu jarayon davlat tili to'g'risidagi 1989-yilgi qonun va milliy harakatlar bilan bir qatorda, milliy o'zlikni qaytarishning bir qismi edi.
Mustaqillikdan keyin
O'zbekiston 1991-yil 1-sentabrda mustaqillikka erishdi. Mustaqillikdan so'ng davlat Navro'zni asosiy milliy bayramlardan biri sifatida keng targ'ib qildi: u har yili 21-martda yirik, davlat tomonidan tashkil etiladigan ommaviy tantanalar bilan nishonlanadigan, dam olish kuni bo'lgan rasmiy bayramga aylandi.
Xalqaro e'tirof
Navro'z 2009-yilda YuNESKOning Insoniyatning nomoddiy madaniy merosi reprezentativ ro'yxatiga kiritildi; 2009-yilda uni taqdim etgan yetti davlat qatorida O'zbekiston ham bor edi (Ozarbayjon, Hindiston, Eron, Qirg'iziston, Pokiston, Turkiya bilan birga). Keyinchalik ro'yxat 2016 va 2024-yillarda boshqa davlatlar bilan kengaytirildi. 2010-yil 23-fevralda esa BMT Bosh Assambleyasi A/RES/64/253 rezolyutsiyasi bilan 21-martni "Xalqaro Navro'z kuni" deb e'lon qildi.
Xulosa
Navro'zning tiklanishi — mustaqillik arafasidagi va undan keyingi milliy o'zlikni qaytarish jarayonining yorqin ramzlaridan biri. Sovet davrida siqib qo'yilgan bayram avval milliy, so'ng xalqaro e'tirof etilgan bayramga aylandi; bugungi kunda u 21-martda O'zbekiston va butun mintaqada nishonlanadi.
