O'zbekiston va Germaniya diplomatik munosabatlarining o'rnatilishi (1991–1996)

1991-yil 31-avgustda O'zbekiston mustaqillikni e'lon qilgach, yosh davlat oldida dunyo bilan bevosita munosabat o'rnatish vazifasi turardi. G'arb yo'nalishida bu jarayonning muhim bo'g'inlaridan biri Germaniya bilan aloqalar bo'ldi — Germaniya O'zbekiston mustaqilligini eng erta tan olgan va unga sarmoya hamda rivojlanish yordami kiritgan Yevropa davlatlaridan biriga aylandi (Manba: Germaniya Tashqi ishlar vazirligi — O'zbekiston bilan munosabatlar; Wikipedia — Germany–Uzbekistan relations).

Tan olish va rasmiy aloqalarning o'rnatilishi

Germaniya O'zbekiston mustaqilligini 1991-yil 31-dekabrda — mustaqillik e'lon qilinganidan atigi to'rt oy o'tib — tan oldi. Diplomatik munosabatlar esa rasmiy ravishda 1992-yil 6-martda notalar almashinuvi orqali o'rnatildi. Bu sana O'zbekiston Tashqi ishlar vazirligining rasmiy ro'yxatida ham, Germaniya tomonida ham tasdiqlangan. Tan olish (1991-yil dekabr) va aloqalarning rasmiy o'rnatilishi (1992-yil mart) — ikki alohida bosqich bo'lib, ikkalasi ham hujjatlar bilan tasdiqlanadi (Manba: O'zbekiston TIV — diplomatik aloqalar sanalari; Germaniya Tashqi ishlar vazirligi).

Munosabatlar o'rnatilgach, ikki davlat elchixonalar ochdi: Germaniya Toshkentda, O'zbekiston esa dastlab Germaniyaning o'sha paytdagi poytaxti Bonnda (keyinchalik Berlinda) elchixona tashkil etdi. Germaniya shuningdek Frankfurt shahrida O'zbekistonning konsulligi faoliyatiga sharoit yaratdi (Manba: Germaniya Tashqi ishlar vazirligi; Wikipedia — Germany–Uzbekistan relations).

Reklama

Ilk yuqori darajadagi aloqalar

1990-yillarning o'rtalarida ikki davlat o'rtasida yuqori darajadagi aloqalar yo'lga qo'yildi. 1995-yil aprel oyida Germaniya Federal Prezidenti Roman Xertsog mintaqaga, jumladan O'zbekistonga tashrif buyurdi; bu tashrif Germaniya matbuotida demokratik islohotlarni qo'llab-quvvatlashga qaratilgan safar sifatida tilga olingan. Bu davrda O'zbekiston o'z tashqi siyosatini bir vaqtning o'zida Rossiya, G'arb, Xitoy va qo'shnilar bilan muvozanatda yurituvchi "ko'p yo'nalishli" (multi-vektor) yo'nalishga qurayotgan edi; Germaniya bilan aloqalar bu siyosatning G'arbiy o'lchovida muhim o'rin tutdi (Manba: correctiv.org — Roman Xertsogning 1995-yil apreldagi tashrifi; Zenodo — Evolution of Germany–Uzbekistan relations).

Iqtisodiy va huquqiy asos

Munosabatlarning iqtisodiy poydevori ilk yillardayoq qo'yildi. 1993-yil 28-aprelda Bonnda ikki davlat o'rtasida sarmoyalarni rag'batlantirish va o'zaro himoya qilish to'g'risidagi shartnoma (Bilateral Investment Treaty) imzolandi — bu nemis kompaniyalarining O'zbekistonga sarmoya kiritishi uchun huquqiy kafolat yaratdi. Keyinroq, 1999-yil 7-sentabrda Berlinda qo'sh soliqqa tortishning oldini olish to'g'risidagi bitim imzolanib, u 2001-yilda kuchga kirdi. Bundan tashqari, Germaniya texnik hamkorlik agentligi GTZ (hozirgi GIZ) va KfW taraqqiyot banki orqali O'zbekistonga rivojlanish yordamini yo'naltira boshladi (Manba: WTI Electronic Database of Investment Treaties — Germany–Uzbekistan BIT; UN Treaty Series — Double-Taxation Agreement).

Germaniyadagi o'zbekistonliklar va nemis diasporasi

Munosabatlarning o'ziga xos insoniy o'lchovi ham bor edi: O'zbekistonda sovet davrida ko'chirib keltirilgan etnik nemislar jamoasi yashardi. 1989-yilgi sovet aholi ro'yxatiga ko'ra, O'zbekistonda qariyb 39 000 etnik nemis bo'lgan. Mustaqillikdan keyin bu jamoaning katta qismi Germaniyaning "Aussiedler" (etnik nemislarning qaytib kelish huquqi) qonuni asosida tarixiy vataniga ko'chib ketdi; bugun ularning soni ancha kamaygan. Kengroq miqyosda, 1987–1997-yillarda sobiq Ittifoqdan Germaniyaga qariyb 1,58 million etnik nemis ko'chib o'tdi. Bu ko'chish Germaniya bilan O'zbekiston o'rtasidagi insoniy ko'priklardan biriga aylandi (Manba: FUEN/AGDM — O'zbekistondagi nemis ozchiligi; IZA — etnik nemislar migratsiyasi).

Madaniy va ilmiy hamkorlik

Ilk yillarda madaniyat va ta'lim ham hamkorlik yo'nalishiga aylandi. 1993-yilda ikki davlat o'rtasida madaniy hamkorlik to'g'risidagi bitim imzolandi (u keyinchalik, 2002-yilda to'liq kuchga kirdi). Germaniyaning Gyote instituti va DAAD akademik almashinuv xizmati O'zbekistonda faoliyat yurita boshladi, nemis tilini o'rganish va talabalar almashinuvi uchun imkoniyatlar ochildi. Shu tariqa Germaniya O'zbekiston uchun Yevropaga ochilgan madaniy va ilmiy eshiklardan biriga aylandi (Manba: Wikipedia — Germany–Uzbekistan relations; Germaniya Tashqi ishlar vazirligi).

Umumiy ahamiyati

Germaniya bilan ilk munosabatlar mustaqil O'zbekistonning tashqi siyosatidagi muhim yutuq bo'ldi: yosh davlat Yevropa Ittifoqining yetakchi iqtisodiyoti bilan bevosita aloqa o'rnatdi, sarmoya va texnologiya uchun yo'l ochdi. 1992-yilda qo'yilgan poydevor keyingi o'n yilliklarda mustahkamlanib, hozir ikki davlat munosabatlari "strategik sheriklik" darajasiga ko'tarilgan. Germaniyaning "erta tan olishi" bu uzoq muddatli hamkorlikning tamal toshi sifatida qayta-qayta tilga olinadi (Manba: Zenodo — Evolution of Germany–Uzbekistan relations; Germaniya Tashqi ishlar vazirligi).