Oʻzbekistonda prezidentlik lavozimining taʼsis etilishi: Islom Karimovning hokimiyatga kelishi (1989–1990)
Islom Karimov 1989-yil 23-iyunda Oʻzbekiston Kompartiyasi birinchi kotibi, 1990-yil 24-martda esa — SSSR respublikalari ichida birinchi boʻlib taʼsis etilgan — Oʻzbekiston SSR prezidenti etib saylandi. Mana bu ikki sananing tarixi.
Oʻzbekistonda prezidentlik lavozimi mustaqillikdan oldin — hali Sovet Ittifoqi tarkibida — taʼsis etilgan. Bu jarayonning markazida Islom Karimov turdi: u 1989-yil 23-iyunda Oʻzbekiston Kompartiyasi birinchi kotibi, 1990-yil 24-martda esa Oʻzbekiston SSR prezidenti etib saylandi. Shu tariqa Karimov respublikaning amaldagi rahbariga aylandi va bu lavozimlar mustaqillikka olib boradigan yoʻlning muhim bosqichi boʻldi (Manba: Wikipedia — 1990 Uzbek Presidential Election; Wikipedia — Islam Karimov).
1989-yil iyun: partiya rahbari
Karimov Kompartiya birinchi kotibi lavozimiga 1989-yil 23-iyunda, oʻzidan avvalgi rahbar Rafiq Nishonov oʻrniga saylandi. Nishonov bu lavozimda 1988-yil 12-yanvardan 1989-yil 23-iyungacha — 17 oy ishlagan edi. Uning isteʼfosiga Fargʻona vodiysidagi etnoslararo toʻqnashuvlarni tiya olmagani sabab boʻldi: 1989-yil may oyi oxiri — iyun boshida vodiyning bir qancha hududlarida mesxeti turklariga qarshi zoʻravonlik avj oldi, keyingi toʻlqin esa 3-iyunda boshlandi. Oʻsha beqaror sharoitda Karimov respublika rahbarligiga keldi (Manba: Wikipedia — Rafiq Nishonov; Wikipedia — Fergana Massacre; RFE/RL).
1990-yil 24-mart: prezidentlik taʼsis etiladi
1990-yil 24-martda Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashining 12-chaqiriq deputatlari prezidentlik lavozimini taʼsis etdi va Islom Karimovni Oʻzbekiston SSRning birinchi prezidenti etib sayladi. Manbalarga koʻra, Oʻzbekiston SSR Sovet Ittifoqi respublikalari orasida prezident va vitse-prezident lavozimini joriy etgan birinchi respublika boʻldi. Oʻsha kuni vitse-prezident etib Shukrulla Mirsaidov saylandi; Karimov esa prezidentlik bilan bir qatorda Kompartiya birinchi kotibi vazifasini ham saqlab qoldi (Manba: Wikipedia — 1990 Uzbek Presidential Election).
Saylov raqamlarda
1990-yilgi saylov yagona nomzod asosida — muqobilsiz oʻtkazildi; bu Oʻzbekiston SSR tarixidagi birinchi va oxirgi prezident saylovi edi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, 500 deputatdan 498 nafari ovoz berishda qatnashdi (99,6%), ulardan 491 nafari (98,2%) Karimov nomzodini qoʻllab-quvvatladi. U oʻsha kuniyoq yangi vazifasiga kirishdi. Bu saylov Gorbachyov davridagi qayta qurish sharoitida, SSSRda umumittifoq prezidentligi joriy etilgan paytda oʻtkazildi (Manba: Wikipedia — 1990 Uzbek Presidential Election).
Keyin nima boʻldi
Oliy Kengash tomonidan saylangan prezidentlikdan keyin voqealar tez rivojlandi. 1991-yil 31-avgustda Oʻzbekiston davlat mustaqilligi eʼlon qilindi, 1991-yil 29-dekabrda esa birinchi bor xalq ovozi bilan — toʻgʻridan-toʻgʻri saylovda — prezident saylovi va mustaqillik referendumi oʻtkazildi. Shu tariqa 1989–1990-yillarda Oliy Kengash orqali shakllangan prezidentlik keyinchalik umumxalq saylovi bilan mustahkamlandi (Manba: Wikipedia — Islam Karimov; RFE/RL).
Nega bu sanalar muhim
1989-yil 23-iyun va 1990-yil 24-mart Oʻzbekiston davlatchiligining shakllanishida muhim oraliq nuqtalar boʻldi: prezidentlik instituti aynan shu paytda — hali Sovet tuzumi tarkibida — vujudga keldi va keyinchalik mustaqil davlatning markaziy boshqaruv shakliga aylandi. Bu maqola faqat tasdiqlangan sana va raqamlarni keltiradi; baho va talqinlar bu yerda berilmaydi (Manba: Wikipedia — 1990 Uzbek Presidential Election; Wikipedia — Islam Karimov).
