Oʻzbekiston va Shanxay Hamkorlik Tashkiloti: Shanxay beshligidan ShHTgacha (1996–2001)

Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (ShHT, inglizcha SCO) bugun dunyodagi eng yirik mintaqaviy tashkilotlardan biri. Uning ildizi — 1990-yillarning oʻrtasida, SSSR parchalangach, Xitoy bilan yangi mustaqil qoʻshnilar oʻrtasidagi uzun chegaralarni tinch va barqaror qilish ehtiyojidan boshlangan. Oʻzbekiston bu tashkilotning asoschi aʼzolaridan biri boʻlib, uning tarixidagi muhim bosqichlar aniq sanalar bilan hujjatlashtirilgan (Manba: Wikipedia — Shanghai Cooperation Organisation; Britannica — SCO).

Shanxay beshligi: 1996-yil 26-aprel

1996-yil 26-aprelda Shanxayda besh davlat — Xitoy, Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Tojikiston — rahbarlari «Chegara hududlarida harbiy ishonchni mustahkamlash toʻgʻrisida»gi shartnomani imzoladi. Shu kelishuv tufayli guruh «Shanxay beshligi» (Shanghai Five) nomini oldi. 1997-yilda esa Moskvada ikkinchi — chegara hududlarida qurolli kuchlarni qisqartirish toʻgʻrisidagi — shartnoma imzolandi. Maqsad: ulkan quruqlik chegaralarini qurolsizlantirish, ishonch va mintaqaviy hamkorlikni kuchaytirish edi (Manba: Wikipedia — SCO; Turkiye MFA — Shanghai Cooperation Organization).

Oʻzbekistonning qoʻshilishi: 2001-yil 15-iyun

2001-yilda Oʻzbekiston «Shanxay beshligi» mexanizmiga qoʻshildi. 2001-yil 15-iyunda Shanxayda oltala davlat rahbari — endi Oʻzbekiston ham qoʻshilib — Shanxay Hamkorlik Tashkilotini tuzish toʻgʻrisidagi Deklaratsiyani imzoladi. Shu hujjat bilan «beshlik» rasman olti aʼzoli tashkilotga aylandi; Oʻzbekiston uning teng huquqli asoschi aʼzolaridan biri boʻldi. Shunday qilib, mustaqillikning oʻninchi yilida Oʻzbekiston yirik mintaqaviy tuzilmaning taʼsischisi sifatida maydonga chiqdi (Manba: Wikipedia — SCO; Britannica — SCO).

Reklama

Asosiy maqsad: «uch yovuzlik»ka qarshi

ShHTning eʼlon qilingan asosiy vazifalaridan biri — mintaqada xavfsizlikni taʼminlash, xususan «uch yovuzlik» deb atalgan terrorizm, separatizm va ekstremizmga qarshi kurash. Bundan tashqari tashkilot savdo, iqtisodiy va madaniy hamkorlikni, aʼzo davlatlar oʻrtasida ishonchni rivojlantirishni oʻz oldiga qoʻydi. Markaziy Osiyo davlatlari uchun bu — mustaqillikdan keyin xavfsizlik masalalarini koʻp tomonlama formatda hal qilish imkoni boʻldi (Manba: Britannica — SCO; Army University Press — The Shanghai Cooperation Organization).

Nizom va tuzilma: 2002–2003

2002-yil iyunda Sankt-Peterburgda ShHT Nizomi (Charter) imzolandi — u tashkilotning maqsadlari, tamoyillari va tuzilmasini belgilab berdi; Nizom 2003-yil 19-sentabrda kuchga kirdi. Tashkilotning doimiy Kotibiyati (Secretariat) Xitoyning Pekin shahrida joylashtirildi. Shu tariqa ShHT norasmiy «beshlik» mexanizmidan toʻliq huquqiy maqomga ega xalqaro tashkilotga aylandi (Manba: Wikipedia — SCO; Britannica — SCO).

Toshkent: RATS markazi (2004)

Oʻzbekiston uchun alohida ahamiyatli bosqich — 2004-yilda sodir boʻldi: 16–17-iyunda Toshkentda oʻtkazilgan ShHT sammitida Mintaqaviy terrorizmga qarshi tuzilma (Regional Anti-Terrorist Structure, RATS) rasman ish boshladi va uning doimiy shtab-kvartirasi aynan Toshkentda joylashtirildi. Shu bilan Oʻzbekiston poytaxti tashkilotning asosiy xavfsizlik organlaridan birining markaziga aylandi (Manba: Wikipedia — SCO; SCO RATS maʼlumotlari).

Keyingi kengayish

Dastlabki olti aʼzodan tashkil topgan ShHT keyinchalik kengaydi: 2017-yilda Hindiston va Pokiston toʻliq aʼzolikka qabul qilindi, keyingi yillarda Eron ham aʼzo boʻldi, bir qator davlatlar kuzatuvchi yoki muloqot sherigi maqomini oldi. Shunga qaramay, tashkilotning oʻzagini — 1996-yildagi «Shanxay beshligi» va 2001-yilda unga qoʻshilgan Oʻzbekiston tashkil etgan — asoschi davlatlar saqlab turibdi (Manba: Wikipedia — Member states of the SCO; Britannica — SCO).

Nega bu tarix muhim

ShHTga asoschi boʻlib qoʻshilish — mustaqil Oʻzbekistonning koʻp tomonlama diplomatiyadagi dastlabki yirik qadamlaridan biri edi. Mamlakat shu orqali xavfsizlik va iqtisodiy hamkorlikning mintaqaviy formatiga kirdi, RATS orqali esa tashkilotning amaliy ishida markaziy oʻrin egalladi. Bu — O‘zbekistonning MDH, BMT va NATO «Tinchlik yoʻlida sheriklik» kabi boshqa formatlardagi ishtiroki qatoridagi muhim bosqich hisoblanadi (Manba: Britannica — SCO; Army University Press).