Oʻzbekistonning xalqaro tan olinishi va BMTga aʼzoligi (1991–1992)
Mustaqillik eʼlonidan (1991-yil 31-avgust) keyin dunyo Oʻzbekistonni qanday tan oldi: Turkiya birinchi boʻlib (16-dekabr 1991), AQSh (25-dekabr 1991), MDH (Almaota, 21-dekabr 1991), BMTga aʼzolik (2-mart 1992, yana yetti sobiq ittifoq respublikasi bilan bir kunda), XVJ va Jahon banki (21-sentabr 1992). Aniq sanalar bilan, manbali tarix.
Oʻzbekiston 1991-yil 31-avgustda mustaqillikni eʼlon qildi. Keyingi bir yil ichida davlat xalqaro maydonga chiqdi: oʻnlab davlatlar uni tan oldi, diplomatik aloqalar oʻrnatildi va Oʻzbekiston yirik xalqaro tashkilotlarga aʼzo boʻldi. Quyida bu jarayon aniq sanalar bilan, manbalar asosida bayon etiladi.
Mustaqillik eʼloni
1991-yil 31-avgustda Oliy Kengashning favqulodda sessiyasida mustaqillik eʼlon qilinib, davlat “Oʻzbekiston SSR”dan “Oʻzbekiston Respublikasi”ga oʻzgartirildi; Mustaqillik kuni 1-sentabrda nishonlanadi. Sovet Ittifoqi 1991-yil 26-dekabrda rasman tarqadi. Aynan shu davrda — SSSR parchalanayotgan pallada — jahon hamjamiyati yangi mustaqil davlatni tan olishga kirishdi.
Ilk tan olishlar
Oʻzbekiston mustaqilligini birinchi boʻlib Turkiya tan oldi — 1991-yil 16-dekabrda. Oradan bir necha kun oʻtib, 1991-yil 25-dekabrda AQSh (prezident Jorj Bush SSSR tarqashi munosabatidagi murojaatida) Oʻzbekiston mustaqilligini tan oldi. Buyuk Britaniya bilan diplomatik aloqalar 1992-yil 18-fevralda oʻrnatildi. Shu tariqa qisqa muddat ichida koʻplab davlatlar yangi respublikani rasman tan oldi.
Diplomatik aloqalar va elchixonalar
AQSh bilan diplomatik aloqalar 1992-yil 19-fevralda oʻrnatildi; AQShning Toshkentdagi elchixonasi 1992-yil 16-martda ochildi (ilk vaqtinchalik ishlar vakili — Maykl Mozur). Turkiya Toshkentda elchixona ochgan dastlabki davlatlardan biri boʻldi. Elchixonalarning ochilishi Oʻzbekistonning xalqaro subʼekt sifatida tan olinganini amalda mustahkamladi.
MDH va Yevropadagi hamkorlik
1991-yil 21-dekabrda Oʻzbekiston Almaota (Alma-Ata) bayonnomasini imzolab, Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi (MDH)ning asoschi aʼzosiga aylandi; bayonnomani jami oʻn bir sobiq ittifoq respublikasi imzoladi. 1992-yil yanvarda Oʻzbekiston Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Kengashi (keyinchalik YXHT/OSCE)ning ishtirokchi davlatiga aylandi (Praga uchrashuvi, 30–31-yanvar 1992).
BMTga aʼzolik
BMT Xavfsizlik Kengashi 1992-yil 29-yanvarda 737-rezolyutsiyani qabul qilib, Oʻzbekistonni aʼzolikka tavsiya etdi. Oʻzbekiston Birlashgan Millatlar Tashkilotiga 1992-yil 2-martda rasman qabul qilindi. Oʻsha kuni — 2-martda — yana yetti sobiq sovet respublikasi (Armaniston, Ozarbayjon, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Moldova, Tojikiston va Turkmaniston) BMTga aʼzo boʻldi. Bu Oʻzbekiston uchun eng muhim xalqaro eʼtirof boʻldi.
Moliyaviy institutlar va Islom Hamkorlik Tashkiloti
1992-yil 21-sentabrda Oʻzbekiston Xalqaro valyuta jamgʻarmasi (XVJ) va Jahon banki (XTTB)ga bir kunda aʼzo boʻldi — bu iqtisodiy islohotlar va tashqi moliyalashtirish uchun yoʻl ochdi. Shuningdek, Oʻzbekiston 1992-yilda Islom Hamkorlik Tashkiloti (IHT)ga qoʻshildi. Shu tariqa mustaqillikning ilk yilida davlat asosiy siyosiy, iqtisodiy va mintaqaviy tuzilmalarga integratsiyalashdi.
Tarixiy ahamiyati
1991-yil dekabr — 1992-yil sentabr oraligʻi Oʻzbekiston tashqi siyosatining shakllanish davri boʻldi: Turkiyaning ilk tan olishidan (16-dekabr 1991) BMT aʼzoligiga (2-mart 1992) va moliyaviy institutlarga qoʻshilishga (21-sentabr 1992) qadar. Bu bosqichlar eʼlon qilingan mustaqillikni xalqaro huquqiy maqom bilan mustahkamladi va Oʻzbekistonni jahon hamjamiyatining toʻlaqonli aʼzosiga aylantirdi.
