Ikkinchi jahon urushi davrida polshalik qochqinlar va Anders armiyasi Oʻzbekistonda (1941–1942)

Ikkinchi jahon urushi yillarida Oʻzbekiston nafaqat oʻz fuqarolarini frontga joʻnatdi, balki SSSRning gʻarbidan koʻchirilgan koʻplab odamlarga boshpana ham boʻldi. Shunday epizodlardan biri — general Vladislav Anders qoʻmondonligidagi Polsha armiyasi va minglab polshalik fuqarolarning 1941–1942-yillarda Oʻzbekistonda boʻlishi. Quyida bu voqealar faqat faktlar asosida, nufuzli tarixiy manbalarga tayangan holda bayon etiladi.

Fon: Sikorski–Mayskiy bitimi va «amnistiya»

1941-yil 22-iyunda Germaniya SSSRga bostirib kirgach, Sovet Ittifoqi Ittifoqchilar tomoniga oʻtdi. 1941-yil 30-iyulda Londonda Polsha surgun hukumati (bosh vazir general Vladislav Sikorski) va SSSR (elchi Ivan Mayskiy) oʻrtasida bitim imzolanib, u Sovet–Polsha diplomatik munosabatlarini tikladi va SSSR hududida Polsha armiyasini tuzishni nazarda tutdi. 1941-yil 12-avgustdagi Sovet farmoni bilan eʼlon qilingan «amnistiya» 1939-yilda Sharqiy Polsha bosib olingach surgun qilingan yoki qamalgan polshalik fuqarolarni lager, qamoqxona va kolxozlardan ozod qildi.

Anders armiyasining tashkil etilishi

General Vladislav Anders Moskvadagi Lubyanka qamoqxonasidan ozod etilib, 1941-yil 4-avgustda armiya qoʻmondoni etib tayinlandi va 22-avgustda dastlabki buyruqlarini chiqardi. Armiya 1941-yil kuzida Volgaboʻyi va janubiy Ural hududida — Buzuluk (qarorgoh), Totskoye va Tatishchevo yaqinida tuzila boshladi. Sikorskiyning 1941-yil dekabrdagi Moskva tashrifida armiyani Markaziy Osiyoga koʻchirish kelishib olindi.

Reklama

Oʻzbekistonga koʻchirish (1942-yil boshi)

1942-yil yanvardan boshlab armiya temir yoʻl orqali Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoning boshqa respublikalariga koʻchirildi. Yigʻilish va oʻquv nuqtalari qatorida Samarqand, Kermine (Karmana), Jalolobod va Oʻratepa (Istaravshan) kabi joylar boʻlgan; 1942-yil bahoriga kelib tashkiliy markaz Toshkent yaqinida joylashdi. Manbalarga koʻra, Oʻzbekiston hududida qarorgoh Yangiyoʻlda, tuzilmalar esa Shahrisabz, Kitob, Kermine va Margʻilon atrofida joylashtirilgan.

Polshalik fuqarolar va ogʻir sharoit

Armiya bilan birga minglab polshalik fuqarolar, jumladan koʻplab bolalar va yetimlar ham janubga, Markaziy Osiyoga keldi. Turli manbalarga koʻra, SSSRda surgun qilingan polshaliklar soni ~320 mingdan bir milliondan oshigacha baholanadi — bu raqam tarixchilar oʻrtasida bahsli. AQSh Holokost memorial muzeyi (USHMM) maʼlumotiga koʻra, Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston respublikalarida taxminan 90 ga yaqin bolalar uyi tashkil etilgan. Ochlik, tiqilinch va epidemiyalar hukm surdi; teper (tif) epidemiyasi faqat 1942-yil fevral oxiriga kelib susaya boshladi. Bir manbaga koʻra, tif tufayli ~10 000 ga yaqin harbiy va fuqaro (koʻpchiligi bolalar) halok boʻlgan.

1942-yilgi evakuatsiya: Krasnovodsk orqali Eronga

1942-yilda armiya va koʻplab fuqarolar SSSRdan Eronga evakuatsiya qilindi: temir yoʻl bilan Krasnovodskka (Turkman SSR), soʻng Kaspiy dengizi orqali Eronning Pahlaviy (hozirgi Bandar-Anzali) portiga. Birinchi bosqich 1942-yil 24-mart–4-aprelda: 33 069 harbiy va 10 789 fuqaro (jumladan 3 100 bola). Ikkinchi bosqich 1942-yil ~9-avgust–1-sentabrda: jami 69 247 kishi, shundan 25 501 fuqaro (9 633 bola). Umumiy hisobda manbalar ~115–116 ming kishini keltiradi (qariyb 78 ming harbiy va 37 ming fuqaro).

Oʻzbekistondagi iz: qabristonlar va xotira

Armiya va fuqarolar oʻtgan yoʻl boʻylab Oʻzbekistonda polshalik harbiy qabristonlari saqlanib qolgan — jumladan Gʻuzor, Kermine (Karmana), Shahrisabz, Kitob va Yangiyoʻlda. «Polskie cmentarze w Uzbekistanie» loyihasi maʼlumotiga koʻra, aksariyat qabrlar Polsha hukumati mablagʻi hisobidan taʼmirlangan; Shahrisabzdagi polshalik harbiy qabristonida 256 ga yaqin qabr borligi qayd etilgan (bu raqam bitta manbaga tegishli).

Keyingi taqdiri

Eronga oʻtgach, bu kuchlar Gʻarb Ittifoqchilari qoʻmondonligiga oʻtdi va Anders boshchiligidagi Polsha II korpusiga aylandi. Korpus Italiya yurishida qatnashib, 1944-yil 18-mayda Monte-Kassino jangida gʻalaba qozondi. Shunday qilib, Oʻzbekistonda vaqtincha boshpana topgan odamlarning koʻpchiligi urushdan keyin Gʻarbdagi Polsha diasporasini shakllantirdi.