Oʻzbekiston parlamentining ikki palatali tizimga oʻtishi: 2002-yilgi referendum va Senatning tashkil etilishi (2002–2005)

Mustaqillik yillarida Oʻzbekiston davlat qurilishidagi muhim oʻzgarishlardan biri — parlamentning bir palatalidan ikki palatali tizimga oʻtishi. Bu islohot 2002-yilgi referendum bilan boshlanib, 2005-yilda Qonunchilik palatasi va Senatning tashkil etilishi bilan yakunlandi. Quyida bu jarayon faqat faktlar asosida, nufuzli manbalarga tayangan holda bayon etiladi.

2002-yilgacha: bir palatali Oliy Majlis

Oliy Majlis 1995-yilda Oliy Kengash oʻrnini egalladi va 2005-yilda amalga oshirilgan islohotgacha bir palatali (yagona palatali) boʻlib qoldi. Birinchi saylov 1994-yil 25-dekabr hamda 1995-yil 8 va 22-yanvarda oʻtkazilgan edi. Bir palatali organ 250 deputatdan iborat boʻlib, 1994/1995 va 1999-yillarda saylangan.

2002-yil 27-yanvardagi referendum

2002-yil 27-yanvarda oʻtkazilgan referendumga ikkita savol qoʻyildi: parlamentning keyingi chaqiriqi ikki palatali boʻlishiga rozilik va prezidentning konstitutsiyaviy vakolat muddatini besh yildan yetti yilga oʻzgartirishga rozilik. Rasmiy natijalarga koʻra, ikki palatali parlament taklifini 93,65% maʼqulladi, prezidentlik muddatini uzaytirishni esa 91,78% qoʻlladi; eʼlon qilingan ishtirok — 92%.

Reklama

Kuzatuvchilarning eʼtirozlari

Koʻpchilik xalqaro kuzatuvchilar referendumni muntazam kuzatishdan tiyilgan; Human Rights Watch kabi inson huquqlari tashkilotlari uni tanqid qilgan. Prezidentlik muddatini uzaytirish oʻsha paytdagi muddatning 2005-yil oʻrniga 2007-yilgacha choʻzilishini anglatardi.

Ikki palatali parlamentning tashkil etilishi

Referendumdan soʻng konstitutsiyaviy oʻzgartirishlar kiritildi va birinchi ikki palatali Oliy Majlis 2004-yil dekabr – 2005-yil yanvardagi saylovlardan keyin shakllandi. Qonunchilik palatasi (quyi palata) birinchi chaqiriqda 120 oʻringa ega boʻldi; deputatlar bir mandatli saylov okruglari boʻyicha saylandi. Senat (yuqori palata) 100 aʼzodan iborat: 84 aʼzo hududiy (viloyat, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Toshkent shahri) vakillik kengashlari tomonidan saylanadi, 16 aʼzo esa Prezident tomonidan tayinlanadi.

Asosiy sanalar va rahbarlar

Qonunchilik palatasiga saylov ikki bosqichda oʻtdi: birinchi tur 2004-yil 26-dekabrda, ikkinchi tur 2005-yil 9-yanvarda. Ikkala palata ham 2005-yil 27-yanvarda ish boshladi — bu referendumdan roppa-rosa uch yil keyin edi. Senatning birinchi raisi etib Murodjon Sharifxoʻjayev (2005-yil 27-yanvar – 2006-yil 24-fevral), Qonunchilik palatasining birinchi spikeri etib Erkin Xalilov saylandi. Saylovni OSCE/ODIHR cheklangan kuzatuv missiyasi kuzatgan; uning yakuniy hisoboti 2005-yil 7-martda eʼlon qilingan.

Islohotning rasmiy maqsadi

Islohotning rasman eʼlon qilingan maqsadi — doimiy, professional asosda ishlaydigan quyi palata (Qonunchilik palatasi) hamda viloyatlar, Qoraqalpogʻiston va Toshkent shahrining hududiy vakilligini taʼminlovchi yuqori palata (Senat)ni yaratish edi.

Keyingi oʻzgarishlar

Qonunchilik palatasidagi oʻrinlar soni keyinchalik oshdi: 120 oʻrin faqat birinchi chaqiriq (2005–2009) uchun amal qilgan, 2009-yil dekabr – 2010-yil yanvardagi saylovlardan esa palata 150 oʻringa kengaytirildi. Hozirda Oliy Majlis jami 250 aʼzodan iborat — Qonunchilik palatasi 150 va Senat 100. Ikki palatali tuzilma mustaqillikdan keyingi davlat qurilishining doimiy belgisiga aylandi.