Turkiston muhojir matbuoti: «Yangi Turkiston» va «Yosh Turkiston» jurnallari (1927–1939)
Sovet davrida vatandan uzoqda chiqqan ikki jurnal — Istanbuldagi «Yangi Turkiston» va Berlinda bosilgan «Yosh Turkiston» — Turkiston muhojir ziyolilarining ovozi bo'ldi. Mana ularning tarixi, aniq sanalar va shaxslar bilan.
1920-yillarda bolsheviklar hokimiyatidan chiqib ketgan Turkiston ziyolilari Yevropada siyosiy muhojirlik jamoasini tuzdi. Ularning asosiy markazlari Istanbul, Berlin, Parij va Varshava edi. Birinchi to'lqin asosan Afg'oniston va Eron orqali chiqqan; bir qismi sobiq harbiy asir va talabalar bo'lib, Germaniyada qolib ketgan. Shu muhitda Turkiston taqdirini chet elda yoritadigan matbuot vujudga keldi (Manba: academia.edu — The Early Turkestani Émigré Struggle and Turkestanism; einfolib.uz — Collecting exile).
«Yangi Turkiston» (Istanbul, 1927–1931)
«Yangi Turkiston» (Yeni Türkistan) jurnalining birinchi soni 1927-yil iyunda Istanbulda chiqdi. Uni boshqird tarixchi-siyosatchi Ahmad Zaki Validiy To'g'on (Zeki Velidi Togan) Abdulqodir Inon bilan birga boshqargan. Jurnal taxminan to'rt yil chiqib, 1931-yilda Turkiya hukumati tomonidan to'xtatildi — bu sovet–turk munosabatlari yaxshilangan davrga to'g'ri keladi (Manba: Wikipedia — Zeki Velidi Togan; TESAM Akademi).
«Yosh Turkiston» (Berlin, 1929–1939)
«Yosh Turkiston» (Yaş Türkistan) jurnalining birinchi soni 1929-yil dekabrda chiqdi. U Parij yaqinidagi Nogent-sur-Marnda tahrir qilinib, Berlinda bosilgan — shu sababli uni oddiygina «Berlin jurnali» deyish to'liq aniq emas. Muharriri va yetakchi siymosi Mustafa Cho'qay edi. Jurnal o'n yil davomida taxminan 117 son chiqardi; oxirgi soni 1939-yil sentabrda, Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan to'xtadi. U chig'atoy (Turkiston) turkiysida, arab yozuvida bosilar edi — Germaniya, Eron, Hindiston va Afg'onistondagi, yangi lotin yozuvini bilmaydigan o'quvchilar uni o'qiy olishi uchun (Manba: Atatürk Üniversitesi — Yaş Türkistan Dergisi (1929–1939); uz.wikipedia; einfolib.uz).
Mustafa Cho'qay (1890–1941)
Mustafa Cho'qay 1890-yilda Rossiya Turkistonining Sirdaryo tomonida (bugungi janubiy Qozog'iston hududida) tug'ilgan. 1917-yil dekabridan 1918-yil fevraligacha qisqa umr ko'rgan Turkiston (Qo'qon) muxtoriyatini boshqargan; keyinchalik u Turkiston siyosiy muhojirligining tan olingan yetakchisiga aylandi. Cho'qay 1921-yilda Parijga keldi, 1923-yildan esa Nogent-sur-Marnda yashadi va shu yerda taxminan o'n sakkiz yil umr kechirdi (Manba: Wikipedia — Mustafa Shokay; TDV İslâm Ansiklopedisi).
U sovet tuzumiga qarshi publitsist bo'lib, «Turkestan under Soviet Rule» (1935) kabi asarlar va 1917-yil voqealari haqida xotiralar yozgan. 1941-yil 22-iyunda — Germaniyaning SSSRga hujumi kuni — natsistlar tomonidan qo'lga olinib Berlinga olib ketilgan; nemis homiyligidagi Turkiston legionini boshqarishdan bosh tortgan va 1941-yil 27-dekabrda Berlinda vafot etgan. Rasmiy o'lim sababi tif (qon zaharlanishi) deb ko'rsatilgan; rafiqasi Mariya Cho'qayning xotiralarida zaharlanish ehtimoli ham tilga olingan — bu versiya faqat uning so'ziga tayanadi (Manba: Wikipedia — Mustafa Shokay).
Varshava, «Prometey» harakati va matbuotning maqsadi
Muhojir matbuotning bir qismi Polsha boshchiligidagi «Prometey» (Prometheism) tarmog'i bilan bog'liq edi — bu Polsha rahbari Yuzef Pilsudskiy boshlagan, Rossiya imperiyasi/SSSR tarkibidagi norus xalqlarning mustaqillik harakatlarini qo'llab-quvvatlashga qaratilgan loyiha bo'lib, markazi 1928-yildan Varshavada edi va ro'yxatida Turkiston ham bor edi. Ayrim manbalar (fransuz Vikipediyasi va einfolib.uz loyihasi) «Yosh Turkiston» Polsha tomonidan moliyalashtirilganini yozadi; boshqa ba'zi manbalar buni tilga olmaydi. Umuman, muhojir matbuotning maqsadi diasporani xabardor qilish, Turkistondagi sovet siyosatini (kollektivlashtirish, besh yillik rejalar) hujjatlashtirish va milliy g'oyani saqlab qolish sifatida ta'riflanadi (Manba: Wikipedia — Prometheism; einfolib.uz; Atatürk Üniversitesi).
Meros
Bu jurnallar Turkiston tarixining sovet senzurasidan tashqarida qolgan yozma yodgorligi bo'lib, o'z davrida diasporaning milliy ongini tirik saqladi; mustaqillikdan keyin ular O'zbekiston va Qozog'istonda qayta o'rganildi. Ayrim tafsilotlar — jumladan Cho'qayning aniq tug'ilgan joyi, jurnallarning tiraji va «Yangi Turkiston»ning umumiy sonlar miqdori — manbalarda turlicha yoki ishonchli tasdiqlanmagan; shu sababli maqolada faqat ko'p manbada tasdiqlangan faktlar keltirildi (Manba: Wikipedia — Mustafa Shokay; Atatürk Üniversitesi — Yaş Türkistan Dergisi).
