Qatag'on qurbonlari va jadidlarning oqlanishi: mustaqillik yillarida tarixiy xotira (1991–2002)

1991-yilda mustaqillikka erishgach, O'zbekiston XX asr boshidagi jadid ma'rifatparvarlari va sovet davridagi siyosiy qatag'on qurbonlari xotirasini tiklashga kirishdi. Bu — davlat qurilishi va milliy tarixni qaytarishning markaziy qismlaridan biri bo'ldi: ko'p yillar davomida nomi tilga olinmagan yoki «xalq dushmani» deb qoralangan adib va arboblar jamiyatga qaytarildi.

Jadidlar kim edi

Jadidlar — XX asr boshidagi Turkistonda ta'lim, matbuot va jamiyatni isloh qilishni yoqlagan ma'rifatparvar ziyolilar. Harakatning asoschilaridan biri Mahmudxo'ja Behbudiy 1919-yilda halok bo'lgan. Keyingi avlod jadid adiblari orasida Abdurauf Fitrat, shoir Abdulhamid Cho'lpon (1893-yilda Andijonda tug'ilgan) va yozuvchi Abdulla Qodiriy (1894-yilda tug'ilgan) alohida o'rin tutadi.

1937–1938: Katta qatag'on

Stalin davridagi «Katta terror» yillari jadidlar avlodi uchun halokatli bo'ldi. Abdulla Qodiriy 1937-yil 31-dekabrda «xalq dushmani» sifatida qamoqqa olingan. 1938-yil 4-oktabr kuni Toshkentda Qodiriy, Cho'lpon va Fitrat bir guruh — jami o'n sakkiz nafar ziyoli bilan birga otib o'ldirilgan. Bu sana o'zbek madaniyati tarixidagi eng og'ir kunlardan biri sifatida eslanadi. (Manba: Kun.uz; «Abdulla Qodiriy» — ochiq manbalar.)

Reklama

Sovet davridagi qisman oqlash

Sovet hokimiyati 1950–1960-yillardagi «iliqlik» (ottepel) davrida ayrim qatag'on qurbonlarini yuridik jihatdan qisman oqlagan bo'lsa-da, jadid adiblarining asarlari keng kitobxonga asosan 1980-yillarning oxiri — oshkoralik (glasnost) davrida qaytdi. Cho'lpon ham aynan shu davrda to'liq oqlangan va asarlari qayta nashr etila boshlagan. (Manba: «Cho'lpon» — ochiq manbalar.)

Mustaqillikdan keyingi e'tirof

Mustaqillik yillarida jadidlar davlat darajasida e'tirof etildi. Abdulla Qodiriyga vafotidan keyin 1991-yilda Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti, 1994-yilda esa Mustaqillik ordeni berildi. Jadid arboblari nomi ko'cha, maktab, oliygoh va mukofotlarga berildi, asarlari maktab va oliy ta'lim dasturlariga kiritildi. (Manba: «Abdulla Qodiriy» — ochiq manbalar.)

Qatag'on qurbonlarini yod etish kuni

Birinchi Prezident Islom Karimovning 2001-yil 1-maydagi farmoniga binoan har yili 31-avgust — «Qatag'on qurbonlarini yod etish kuni» sifatida belgilandi. Shu kuni davlat rahbari va jamoatchilik qatag'on qurbonlari xotirasini yod etadi. (Manba: Gazeta.uz; Lex.uz.)

«Shahidlar xotirasi» majmuasi

2002-yil 31-avgustda Toshkent shahrining Yunusobod tumanida «Shahidlar xotirasi» yodgorlik majmuasi doirasida «Qatag'on qurbonlari xotirasi» muzeyi ochildi. Majmua mustaqillik va ozodlik yo'lida jon bergan insonlar xotirasiga bag'ishlangan. (Manba: Gazeta.uz; Lex.uz.)

Yangi bosqich (2020–2023)

Xotira ishi keyingi yillarda yangi bosqichga ko'tarildi. 2020-yil 8-oktabrda qatag'on qurbonlari merosini chuqurroq o'rganish va ularning xotirasini abadiylashtirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida davlat qarori (F-5598) qabul qilindi. 2023-yildan esa har yili avgust oyi «Qatag'on qurbonlarini yod etish oyi» sifatida o'tkazila boshlandi. (Manba: Lex.uz; Gazeta.uz.)

Xulosa

Jadidlarning oqlanishi va qatag'on qurbonlari xotirasining tiklanishi — mustaqil O'zbekistonning o'z milliy tarixini qaytarib olishining yorqin ko'rinishi. Bu jarayon 1916-yilgi Turkiston qo'zg'oloni [[turkiston-qozgoloni-1916-mardikor]], kollektivlashtirish [[ozbek-kollektivlashtirish-quloqlashtirish-1929-1934]] va «paxta ishi» [[paxta-ishi-tergov-1983-1989]] kabi og'riqli tarixiy voqealar bilan bir qatorda o'rganiladi.