Sun'iy intellekt chatbotlari qanday ishlaydi va nega «gallyutsinatsiya» qiladi
ChatGPT, Claude yoki Gemini kabi chatbotlar — bu «biladigan» mashina emas, balki navbatdagi so'zni ehtimollik bo'yicha taxmin qiluvchi til modeli. Ushbu betaraf ma'lumotnoma ular qanday ishlashini, nega ba'zan ishonch bilan yolg'on javob (gallyutsinatsiya) berishini va ularni qanday tanqidiy ishlatishni manbalarga asoslangan holda tushuntiradi.
Katta til modeli (ingl. Large Language Model, LLM) — ChatGPT, Claude yoki Gemini kabi chatbotlarning «yuragi» — aslida ulkan statistik taxmin mashinasi. U kitoblar, maqolalar, veb-saytlar va kod kabi milliardlab so'zdan iborat matnda qanday so'zlar ketma-ket kelishini o'rganadi va shu asosda matndagi navbatdagi so'zni (aniqrog'i, «token»ni) qayta-qayta taxmin qilib boradi. Ya'ni u fikr yuritmaydi — faqat o'rgangan naqshga mos keladigan matn hosil qiladi. (Manba: IBM — What Are Large Language Models.)
U «biladi» emas, «mos keladi»ni tanlaydi
Model navbatdagi so'zni tanlaganda, u dunyo haqidagi haqiqatni emas, balki o'z naqshiga qaysi so'z eng mos (ehtimolligi yuqori) kelishini hisoblaydi. IBM ta'rifi bilan aytganda, u «naqsh ichidagi ishonarlilik uchun optimallashadi, dunyo haqidagi to'g'rilik uchun emas». Shu bois chatbot matni ravon va ishonarli chiqsa-da, undagi ma'lumot to'g'ri bo'lishi shart emas. (Manba: IBM — What Are AI Hallucinations.)
«Gallyutsinatsiya» nima
Sun'iy intellektdagi «gallyutsinatsiya» — modelning ishonarli ko'rinadigan, biroq aslida noto'g'ri, mavzuga aloqasiz yoki butunlay o'ylab topilgan javob berishi. Bu ba'zan soxta «faktlar», mavjud bo'lmagan ilmiy tadqiqotlar yoki ishlamaydigan, o'ylab topilgan havolalar (URL manzillar) ko'rinishida bo'ladi — va hammasi xuddi haqiqatdek taqdim etiladi. Sababi oddiy: model «to'g'ri» va «yolg'on» tushunchasiga ega emas, u faqat «naqshga mos keladigan»ni biladi; ma'lumot kam yoki noaniq bo'lganda, u bo'shliqni ishonarli, lekin yolg'on tafsilot bilan to'ldiradi. (Manba: IBM — What Are AI Hallucinations.)
Nega u «bilmayman» demaydi
OpenAI 2025-yil sentabrda e'lon qilgan tadqiqotga ko'ra, modellar gallyutsinatsiya qilishining bir sababi — ularni o'qitish va baholash usuli taxmin qilishni rag'batlantirishida. Ko'pchilik sinov-testlarida «bilmayman» degan halol javob xuddi noto'g'ri javob kabi nol ball oladi; shu bois model uchun eng «foydali» strategiya — hech qachon tiyilmay, doimo taxmin qilish bo'lib qoladi. Shu tufayli u noaniq holatda ham ishonch bilan javob beradi. (Manba: OpenAI — Why language models hallucinate, 2025.)
Bilim «muzlatilgan»: knowledge cutoff
Modelning bilimi uning o'qitilgan vaqtida «muzlatiladi» — bu «bilim chegarasi» (knowledge cutoff) deb ataladi. Bu sanadan keyin sodir bo'lgan voqealar model uchun oddiygina mavjud emas. Odatiy holatda chatbot internetdan qidirib ko'rmaydi — u faqat o'zi o'rgangan narsa asosida javob beradi; joriy yoki yangi ma'lumotni olish uchun unga alohida qidiruv/izlash tizimi (masalan, veb-qidiruv yoki hujjatdan izlash) ulanishi kerak. (Manba: Wikipedia — Knowledge cutoff.)
Qisqa tarix
Keng ommaga mo'ljallangan birinchi mashhur chatbot — ChatGPT OpenAI tomonidan 2022-yil 30-noyabrda bepul «tadqiqot namunasi» (research preview) sifatida, GPT-3.5 modeli asosida ishga tushirildi. «Gallyutsinatsiya» atamasining o'zi avvalroq kompyuter ko'rish sohasidan olingan bo'lib, matn hosil qilishda «manbaga sodiq bo'lmagan» javobni tasvirlash uchun ishlatila boshlagan va ChatGPT chiqqach keng tarqaldi. (Manba: Wikipedia — ChatGPT; ACM Computing Surveys — Survey of Hallucination in NLG, 2023.)
Chatbotdan qanday to'g'ri foydalanish kerak
Mutaxassislar tavsiyasi sodda: chatbot javobini yakuniy haqiqat emas, balki tekshirilishi kerak bo'lgan qoralama (loyiha) deb qabul qiling. Muhim raqam, sana, iqtibos yoki tibbiy/huquqiy/moliyaviy maslahatni ishonchli birlamchi manbadan qayta tekshiring. Modeldan havola (manba) so'rang — va keyin o'sha havola haqiqatan mavjudligini o'zingiz ochib ko'ring, chunki model mavjud bo'lmagan manzilni ham o'ylab topishi mumkin. Soha qanchalik jiddiy bo'lsa (sog'liq, qonun, pul), ehtiyot shunchalik muhim. (Manba: IBM — What Are AI Hallucinations.)
Xulosa
Chatbot — kuchli yordamchi, lekin u «bilmaydi», balki «ehtimol shunday bo'lsa kerak» degan matnni ishonch bilan yozadi. Uning kuchi — tez va ravon matn; zaifligi — ishonch bilan yolg'on gapira olishi. Shuning uchun undan foydalanishning oltin qoidasi bitta: ishoning, lekin tekshiring. Bu maqola umumiy ma'lumot bo'lib, texnologiyalar tez o'zgaradi — aniq modellarning imkoniyat va chegaralarini ularning rasmiy hujjatlaridan tekshiring.
