Vaqf (Islom xayriya jamg'armasi) qanday ishlaydi: tushuntiruvchi ma'lumotnoma

Vaqf (arabcha "waqf" — "to'xtatish", "ushlab turish") — bu biror mol-mulkni abadiy ravishda xayriya yoki jamoat maqsadiga bag'ishlash tizimidir. Mohiyati shundaki: aktivning o'zi (masalan, yer, bino yoki pul) daxlsiz holda saqlanadi — uni sotish, hadya qilish yoki meros qilib bo'lmaydi — faqat o'sha aktivdan keladigan daromad yoki foydadan belgilangan ezgu maqsad uchun foydalaniladi. Shuning uchun vaqf ko'pincha "abadiy sadaqa" deb ham ataladi (Manba: Wikipedia, "Waqf"; Encyclopedia.com — Waqf).

Vaqf qanday tuziladi: asosiy ishtirokchilar

Klassik vaqfda to'rt asosiy unsur bo'ladi: voqif — mulkni bag'ishlovchi (asoschi); mavquf — bag'ishlanayotgan aktivning o'zi; mavquf alayh — daromaddan foydalanuvchi (masjid, madrasa, kambag'allar yoki asoschining avlodlari); mutavalli (yoki nozir) — vaqfni boshqaruvchi ishonchli shaxs. Bularning hammasi vaqfiya deb atalgan maxsus hujjatda qayd etiladi. Vaqfning uchta tamoyili bor: abadiylik (u abadiy davom etishi ko'zda tutiladi), qaytarib bo'lmaslik (bir marta e'lon qilingach, undan voz kechib bo'lmaydi) va daxlsizlik (asosiy aktiv sotilmaydi, meros qilinmaydi) (Manba: Wikipedia, "Waqf"; Encyclopedia.com).

Vaqfning asosiy turlari

Vaqf bir necha turga bo'linadi. Vaqf xayriy — daromadi to'g'ridan-to'g'ri jamoat ehtiyojlariga (masjid, maktab, kambag'allarga yordam) yo'naltiriladi. Vaqf ahliy (oilaviy, zurriy) — avval asoschining avlodlari manfaatiga xizmat qiladi, nasl uzilgach, daromad xayriyaga o'tadi. Vaqf mushtarak — aralash tur: daromad ham oila, ham xayriya o'rtasida taqsimlanadi. Alohida tur — naqd pul vaqfi (cash waqf): yer yoki bino emas, pul bag'ishlanadi va u shariatga mos tarzda ishlatilib, daromadi jamoat xizmatlariga sarflanadi (Manba: Finterra — Types of Waqf; LearningToGive — Muslim Philanthropy).

Reklama

Naqd pul vaqfi tarixan Usmonli davlatida rasmiy amaliyotga aylandi: 1548-yilda shayxulislom Abu Suud Efendining fatvosi bilan pul shaklidagi vaqf tasdiqlangan. Zamonaviy davrda esa vaqf yana kengaymoqda — pul vaqfi, aksiyadorlik vaqfi, korporativ vaqf va hatto raqamli vaqf platformalari paydo bo'ldi; bu kichik hissalarni birlashtirib, katta jamg'arma yaratish imkonini beradi (Manba: IEFpedia — Waqfs in the Ottoman Empire; Securities Commission Malaysia — Waqf Assets).

Tarixda vaqfning roli

Butun Islom olamida asrlar davomida vaqf masjidlar, madrasalar, karvonsaroylar, kasalxonalar, kutubxonalar, ko'priklar, suv inshootlari va jamoat hammomlarini moliyalashtirib kelgan. Kasalxonalar, masalan, vaqf hisobidan xodimlar maoshi, dori-darmon va jihozlar bilan ta'minlangan. Vaqf shu qadar keng tarqalgan ediki, XIX asr boshlariga kelib Usmonli imperiyasidagi ekin yerlarining katta qismi vaqf mulki sifatida ro'yxatga olingan edi (Manba: Wikipedia, "Waqf"; Osmanlı Tarihi — Ottoman Waqf System).

Markaziy Osiyoda ham vaqf ta'lim va ma'naviyat tayanchi bo'lgan. Mirzo Ulug'bek o'z madrasalarini — Buxoroda (1417), Samarqandda, Registon maydonida (1417–1420) va G'ijduvonda (1433) — vaqf mulki bilan ta'minlagan; Samarqand madrasasining kutubxonasi ham alohida yer va do'konlardan iborat vaqfga ega bo'lgan. Registon ansamblidagi keyingi madrasalar — Sherdor (1619–1636) va Tillakori (1646–1660), shuningdek Buxorodagi Mir Arab madrasasi (1535-yilda Ubaydullaxon tomonidan bunyod etilgan) — ham vaqf tizimi orqali faoliyat yuritgan. Mir Arab madrasasi Markaziy Osiyoda uzluksiz ishlab kelayotgan yagona madrasadir (Manba: Harvard DASH — Registan Madrasas; Wikipedia — Po-i-Kalyan, Tilya Kori Madrasa).

Vaqf, zakot va sadaqa — farqi nimada

Bu uchta tushunchani aralashtirmaslik kerak. Zakot — Islomning besh ustunidan biri, majburiy: bir yil ushlab turilgan ma'lum darajadagi boylikdan odatda 2,5 foiz miqdorida, faqat shariatda belgilangan toifalarga beriladi. Sadaqa — ixtiyoriy xayr-ehson: istalgan vaqtda, istalgan miqdorda, istalgan kishiga berish mumkin. Vaqf esa — ixtiyoriy, lekin abadiy jamg'arma: asosiy mulk saqlanib, uning daromadi jamoatga to'xtovsiz xizmat qiladi. Shuning uchun vaqf "sadaqai joriya" (to'xtovsiz davom etadigan sadaqa) hisoblanadi — bu insonning vafotidan keyin ham savobi davom etadigan amaldir (Manba: Musaffa Academy — Zakat and Waqf; Islamic Relief — Zakat vs Sadaqah).

O'zbekistonda vaqf: tarix va bugungi holat

Markaziy Osiyoda vaqf tizimi sovet hokimiyati davrida tugatildi. 1920-yillarda diniy vaqflar davlat tasarrufiga o'tkazildi: qishloq xo'jaligi vaqflari davlat yer fondiga qo'shib yuborildi, 1927-yilga kelib madrasalar yopildi, 1928-yilda esa vaqflar amalda bekor qilindi. Shu tariqa asrlar davomida ta'lim va xayriyani ushlab turgan moliyaviy tayanch yo'qoldi (Manba: SWP Berlin — Religion in Uzbekistan; akademik manba — Waqf in Turkestan 1917–1924).

Mustaqillikdan keyin diniy meros asta-sekin tiklana boshladi, biroq vaqf uchun to'liq huquqiy asos haligacha shakllanmagan. So'nggi yillarda bu yo'nalishda harakat kuchaydi: BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP) O'zbekiston Din ishlari bo'yicha qo'mitasi va Islom Taraqqiyot Banki (IsDB) bilan hamkorlikda vaqf tizimi uchun qonunchilik va institutsional asos yaratishga qaratilgan dasturni amalga oshirmoqda; ishga Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Adliya vazirligi, Markaziy bank va O'zbekiston musulmonlari idorasi jalb etilgan. Bu — zakot va sadaqa qatorida vaqfning ham zamonaviy, shaffof shaklda qaytishiga qaratilgan qadamdir (Manba: UNDP Uzbekistan; IsDB Institute — Uzbekistan Waqf Ecosystem; UzDaily).