2005-yil Andijon voqealaridan keyingi qochqinlar: UNHCR koʻchirishi va Gʻarbdagi yangi diaspora

2005-yil 13-mayda sharqiy Oʻzbekistondagi Andijon shahrida yirik ommaviy namoyish kuch bilan bostirildi. Qurbonlar soni boʻyicha baholashlar keskin farq qiladi va bugungacha yagona raqamga kelinmagan: Oʻzbekiston hukumati voqeani «terror harakati» deb atab, halok boʻlganlar sonini 187 kishi deb koʻrsatgan; Human Rights Watch va boshqa inson huquqlari tashkilotlari esa yuzlab kishi halok boʻlgan boʻlishi mumkinligini taʼkidlagan. Ushbu maqola voqeaning oʻzini emas, balki undan keyingi migratsiya va diaspora shakllanishini — hujjatlashtirilgan faktlar asosida — koʻrib chiqadi (Manba: Human Rights Watch — "Bullets Were Falling Like Rain", 2005; Wikipedia — Andijan events).

Chegaradan Qirgʻizistonga

13-may kuni va undan keyingi kunlarda bir guruh odam — turli baholashlarga koʻra, qariyb besh yuz nafarga yaqin — Andijondan janubga, qoʻshni Qirgʻiziston hududiga oʻtib ketdi. Ular Qirgʻizistonning janubida, Jalolobod viloyatidagi chodir lagerida (Suzaq yaqinida) joylashtirildi va BMTning Qochqinlar boʻyicha oliy komissarligi (UNHCR) nazoratiga olindi. Oʻzbekiston hukumati bu kishilarni ekstraditsiya qilishni — qaytarib berishni — talab qildi (Manba: UNHCR — Update on Uzbek refugees; Eurasianet — Uzbekistan Denounces the Evacuation).

UNHCR uchishi: Ruminiyaga 439 kishi

Qochqinlarni ularga xavf solayotgan hududdan olib chiqish uchun UNHCR insonparvarlik evakuatsiyasini oʻtkazdi. 2005-yil 29-iyulda Qirgʻizistonga oʻtgan 439 nafar oʻzbek qochqini Ruminiyaga uchirib olindi; bu operatsiya BMT tomonidan amalga oshirildi va AQSh tomonidan qatʼiy qoʻllab-quvvatlandi. Ruminiya ularni vaqtincha — uchinchi davlatga doimiy joylashtirilgunga qadar — qabul qildi (Manba: UNHCR — Update on Uzbek refugees; The New Humanitarian — Andijan refugees in Romania).

Reklama

Uchinchi davlatlarga joylashtirish

Keyingi oylarda bu qochqinlar bir qancha davlatga doimiy yashash uchun koʻchirildi. UNHCR maʼlumotiga koʻra, ularni AQSh, Kanada, Avstraliya, Shveytsariya, Chexiya, Finlyandiya, Niderlandiya, Germaniya va Shvetsiya kabi davlatlar qabul qildi. Eng koʻpi — qariyb 250 nafari — Amerika Qoʻshma Shtatlariga joylashtirildi. Yana bir qism qochqinlar Qirgʻizistondan toʻgʻridan-toʻgʻri qabul qiluvchi davlatlarga uchirildi (Manba: UNHCR — Update on Uzbek refugees; The New Humanitarian).

Gʻarbdagi yangi oʻzbek jamoasi

Bu koʻchirish Gʻarbdagi oʻzbek diasporasida alohida qatlam — siyosiy qochqinlar toʻlqinini — vujudga keltirdi. Ilgari AQSh va Yevropadagi oʻzbek jamoalari asosan talabalar, mehnat muhojirlari va Buxoro muhojirlari avlodlaridan iborat boʻlgan boʻlsa, 2005-yildan keyin ularga Andijon voqealari bilan bogʻliq boshpana (asylum) olganlar qoʻshildi. Bu jamoa koʻpincha diaspora faolligi, inson huquqlari va matbuot tashabbuslari bilan tanildi (Manba: Radio Free Europe/Radio Liberty — Andijon refugees; UNHCR Refugees magazine, 2006).

Qaytib ketgan ayrim holatlar

Barcha qochqinlar ham surgunda qolmadi. 2006-yilda bir nechta oilaning — AQShga joylashtirilgan ayrim qochqinlarning — Oʻzbekistonga kutilmaganda qaytgani xabar qilindi; bu voqea diaspora ichida ham, kuzatuvchilar orasida ham keng muhokamaga sabab boʻldi. Bunday holatlar koʻchirish jarayonining murakkabligini va qochqinlarning turli taqdirlarini koʻrsatadi (Manba: RFE/RL — Andijon Refugees in U.S. Make Surprise Return Home, 2006).

Keng kontekst: munosabatlardagi burilish

Qochqinlar masalasi oʻsha davrdagi tashqi siyosatga ham taʼsir qildi. Qirgʻiziston qochqinlarni UNHCR orqali evakuatsiya qilgach, Oʻzbekiston bu qadamni qoragan edi. Shu bilan bir vaqtda, 2005-yil iyul oyida Oʻzbekiston oʻz hududidagi AQSh harbiy bazasini (Qarshi-Xonobod, «K-2») tark etishni talab qildi. Shu tariqa Andijon voqealaridan keyingi oylar ham migratsiya, ham geosiyosat nuqtai nazaridan burilish nuqtasi boʻldi (Manba: Eurasianet; UNHCR — UNHCR regrets order to leave Uzbekistan, 2006).

Nega bu tarix muhim

2005-yildan keyingi koʻchirish — oʻzbek migratsiyasi tarixida kam uchraydigan hodisa: nisbatan kichik, ammo yaxshi hujjatlashtirilgan siyosiy qochqinlar guruhining bir yoʻla Gʻarbning oʻnga yaqin davlatiga tarqalishi. U diaspora xaritasiga yangi markazlar qoʻshdi va zamonaviy oʻzbek diasporasining xilma-xil — mehnat, taʼlim va boshpana — yoʻnalishlardan iborat ekanini koʻrsatadi (Manba: UNHCR Refugees magazine, 2006; RFE/RL).