1989-yil Farg‘ona voqealari va mesxeti turklarining ko‘chirilishi
1989-yil 3–12-iyun kunlari Farg‘ona vodiysida mesxeti turklariga qarshi ommaviy zo‘ravonlik yuz berdi. Rasmiy ma’lumotga ko‘ra 103 kishi halok bo‘ldi, mingdan ortiq kishi jarohatlandi, yuzlab uylar yondirildi. Voqealardan so‘ng qariyb 90 ming mesxeti turki Farg‘ona vodiysini tark etdi. Aniq sanalar va raqamlar bilan, manbali tarix.
1989-yil iyun oyida Farg‘ona vodiysida mesxeti turklariga qarshi ommaviy zo‘ravonlik — tarixda “Farg‘ona voqealari” nomi bilan qolgan fojiali hodisalar yuz berdi. Bu voqealar sovet davrining so‘nggi yillaridagi eng yirik millatlararo to‘qnashuvlardan biri bo‘lib, mamlakatdagi bir butun jamoaning ko‘chib ketishiga sabab bo‘ldi. Quyida voqealar aniq sanalar va rasmiy raqamlar bilan, manbalar asosida bayon etiladi.
Mesxeti turklari kim edi
Mesxeti turklari — tarixan Gruziyaning janubidagi Mesxeti mintaqasida yashagan turkiyzabon xalq. 1944-yilda Sovet hukumati ularni ona yurtidan Markaziy Osiyoga, jumladan O‘zbekiston SSRga majburan surgun qildi. 1989-yilga kelib O‘zbekiston SSRda taxminan 100 ming mesxeti turki istiqomat qilardi; ularning aksariyati Farg‘ona vodiysida yashardi.
Voqealar qanday boshlandi
Dastlabki to‘qnashuvlar 1989-yil 16–18-may kunlari Quvasoyda yuz berdi. Keng ko‘lamli zo‘ravonlik esa 3-iyundan 12-iyungacha davom etdi. Ko‘p manbalarda voqealarning bevosita sababi sifatida bozordagi janjal — bir mesxeti turki bilan o‘zbek sotuvchi o‘rtasida qulupnay ustidagi nizo keltiriladi. Biroq tarixchilar asl sabablar sifatida vodiydagi yuqori ishsizlik, aholi zichligi va iqtisodiy tanglikni ko‘rsatadi.
Qurbonlar va vayronagarchilik
Rasmiy ma’lumotga ko‘ra, voqealarda 103 kishi halok bo‘ldi (52 nafari — mesxeti turki, 36 nafari — o‘zbek). Boshqa baholarda halok bo‘lganlar soni 112 dan 150 gacha ko‘rsatiladi. Mingdan ortiq kishi jarohatlandi, ular orasida 137 harbiy xizmatchi va 110 dan ortiq militsiya xodimi bor edi. 757 ta turar-joy binosi yondirildi yoki talandi, 27 ta davlat obyekti shikastlandi va 275 ta transport vositasi yo‘q qilindi.
Harbiylarning aralashuvi va evakuatsiya
Tartibni tiklash uchun SSSR ichki qo‘shinlari va militsiya jalb qilindi; Qo‘qondagi mesxeti turklari sovet vertolyotlarida olib chiqildi. Evakuatsiyaning asosiy qismi 9-iyundan 18-iyungacha amalga oshirildi. Sovet hukumati vodiydagi deyarli butun turk aholisini — taxminan 17 ming kishini — darhol havo yo‘li bilan Rossiyaga ko‘chirish to‘g‘risida rasmiy qaror chiqardi.
Ko‘chish va yangi diaspora
Dastlab havo yo‘li bilan 17 ming kishi olib chiqildi, keyin yana qariyb 70 ming kishi vodiyni tark etdi. Ko‘chganlarning katta qismi — taxminan 70 ming kishi — Ozarbayjonga bordi; qolganlari Rossiya (ayniqsa Krasnodar o‘lkasi), Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Ukrainaga tarqaldi. Shu tariqa Farg‘ona vodiysidagi mesxeti turklari jamoasi deyarli butunlay tugadi va bu xalq yana bir bor sobiq SSSR hududlari bo‘ylab tarqoq diasporaga aylandi.
Tarixiy ahamiyati
1989-yil Farg‘ona voqealari qayta qurish (perestroyka) davridagi millatlararo zo‘ravonlikning dastlabki yirik portlashlaridan biri bo‘ldi; bir yildan so‘ng, 1990-yilda, qo‘shni Qirg‘izistonning O‘sh viloyatida ham o‘zbeklar va qirg‘izlar o‘rtasida to‘qnashuvlar yuz berdi. Mesxeti turklarining ko‘chishi O‘zbekiston tarixidagi eng yirik majburiy migratsiya hodisalaridan biri sifatida qoldi. Keyinchalik, 2000-yillarning boshida, Krasnodar o‘lkasidagi mesxeti turklarining bir qismi AQShning qochqinlarni qabul qilish dasturi doirasida Amerikaga ko‘chirildi.
