Haj va umra qanday tashkil etiladi: kvota, navbat va qoidalar

Haj — Islomning beshinchi rukni bo‘lib, imkoniyati (istito‘asi) bor har bir voyaga yetgan musulmon uchun umrida bir marta farz hisoblanadi. Quyida hajning vaqti, marosimlari, Saudiya Arabistoni belgilaydigan kvota tizimi va O‘zbekistondan haj hamda umraga ro‘yxatdan o‘tish tartibi rasmiy manbalar asosida bayon etiladi. Bu — umumiy ma’lumotnoma.

Haj qachon va qayerda ado etiladi

Haj hijriy-qamariy taqvimning oxirgi oyi — Zulhijja oyining 8-kunidan 12-kuniga qadar (ba’zan 13-kun) ado etiladi. Qamariy yil quyosh yilidan taxminan 11 kun qisqa bo‘lgani uchun haj har melodiy yilda taxminan 11 kun oldinga suriladi. Ziyorat markazi — Saudiya Arabistonining Makka shahri: Masjid ul-Harom va Ka’ba, shuningdek Mino, Arafot va Muzdalifa marosim maydonlari.

Hajning asosiy marosimlari: ehromga kirish (niyat va maxsus libos); Ka’ba atrofida yetti marta aylanish (tavof); Safo va Marva orasida yetti marta yurish (sa’y); 9-Zulhijja kuni Arafot tog‘ida turish (vuquf — hajning eng asosiy rukni); Muzdalifada tunash; va Minoda ustunlarni toshbo‘ron qilish (ramy).

Reklama

Umra bilan farqi

Umra — “kichik ziyorat” bo‘lib, Makkada tavof va sa’ydan iborat. Hajdan farqli o‘laroq, umra farz emas va yilning istalgan faslida ado etilishi mumkin; haj esa faqat Zulhijja oyining belgilangan kunlariga bog‘langan.

Kvota tizimi qanday ishlaydi

Muqaddas joylardagi — ayniqsa Minodagi — cheklangan makon sababli, Islom hamkorlik tashkiloti (IHT) 1987-yilda kvota formulasini belgilagan: har bir davlatga aholisidagi musulmonlar sonining har million kishisiga 1 000 ziyoratchi (ya’ni 0,1 foiz). Saudiya Arabistoni bu kvotalarni belgilaydi va ba’zan kamaytiradi — masalan, Masjid ul-Harom kengaytirilgan yillarda kvotalar taxminan 20 foizga qisqartirilgan.

COVID-19 pandemiyasida haj keskin cheklangan: 2020-yilda faqat mamlakat ichidagi taxminan 1 000 kishi, 2021-yilda esa taxminan 60 000 emlangan mahalliy ziyoratchi hajga qo‘yilgan. Keyin cheklovlar bosqichma-bosqich bekor qilingan.

Dunyo bo‘yicha ziyoratchilar soni

Saudiya statistika idorasi (GASTAT) ma’lumotiga ko‘ra, pandemiyagacha bo‘lgan 2019-yilda hajni jami 2 489 406 kishi ado etgan (1 855 027 chet ellik). Pandemiyadan keyin: 2024-yilda 1 833 164 kishi, 2025-yilda esa 1 673 230 kishi haj qilgan. Bu raqamlar har yili biroz o‘zgarib turadi.

O‘zbekistondan haj: kvota va narx

O‘zbekiston uchun haj kvotasi so‘nggi yillarda sezilarli oshgan: 2019-yilda taxminan 7 200 kishi bo‘lgan bo‘lsa, 2022-yilda 12 000 ga, 2023-yildan boshlab esa 15 000 ga yetgan (2023, 2024 va 2025-yillarda 15 000 atrofida). Xarajat ham har yili yangilanadi: Kun.uz ma’lumotiga ko‘ra, 2025-yilgi haj safari narxi bir kishi uchun taxminan 78,67 million so‘m qilib belgilangan.

Navbat va ro‘yxatdan o‘tish

O‘zbekistonda hajga saralash Din ishlari bo‘yicha qo‘mita va O‘zbekiston musulmonlari idorasi tomonidan elektron navbat asosida tashkil etiladi. 2025-yil oktabrida yagona “Haj va umra” portali (haj-umra.gov.uz) ishga tushirilib, ariza berish va navbat to‘liq onlayn tartibga o‘tkazildi; maqsad — shaffoflik va navbat shakllanishida “inson omilini” kamaytirish deb e’lon qilingan. Talab yillik ~15 000 o‘rindan ancha yuqori bo‘lgani uchun uzoq navbatlar mavjud.

O‘zbekistondan umra

Umra safari faqat litsenziyalangan tur operatorlar orqali tashkil etiladi. 2024-yildagi islohotlardan so‘ng Din ishlari qo‘mitasi litsenziya beruvchi organ etib belgilandi va operatorlar uchun majburiy zaxira (“ziyorat jamg‘armasi”) 100 ming dollardan 1 million dollargacha oshirildi. Natijada litsenziyaga ega operatorlar soni 2024-yil fevralidagi 134 tadan noyabrga kelib 12 taga tushdi, keyinchalik 14 taga yetdi.

Eslatma

Bu maqola umumiy ma’lumot beradi; kvotalar, narxlar va ro‘yxatdan o‘tish qoidalari har yili o‘zgarib turadi. Aniq shartlarni rasmiy manbalardan tekshirish tavsiya etiladi. Manbalar: Encyclopaedia Britannica, Saudiya statistika idorasi (GASTAT), O‘zbekiston Din ishlari bo‘yicha qo‘mita (gov.uz), Kun.uz va Gazeta.uz.