Islom Karimov: mustaqil O‘zbekistonning birinchi prezidenti (1938–2016)
1938-yilda Samarqandda tug‘ilgan Islom Karimov 1991-yildan 2016-yilgacha davlat rahbari bo‘ldi. Tarjimai holi, hukmronligi va bahsli voqealar — sanalar bilan betaraf, manbalarga tayangan tarix.
Islom Karimov — mustaqil O‘zbekistonning birinchi prezidenti bo‘lib, u davlatni 1991-yildagi mustaqillikdan to 2016-yilgacha boshqargan. Quyida uning tarjimai holi va hukmronligi faqat tasdiqlangan sanalar va manbalar asosida, betaraf tarzda bayon etiladi. Bahsli voqealar bo‘yicha turli manbalar keltirgan raqamlar kimga tegishli ekani ko‘rsatiladi.
Tarjimai holi
Islom Abdug‘aniyevich Karimov 1938-yil 30-yanvarda Samarqandda tug‘ilgan. U texnik va iqtisodiy ta’lim olgan — Toshkentdagi politexnika institutini mashinasozlik bo‘yicha, keyinroq esa iqtisod bo‘yicha o‘qigan. 1961–1966-yillarda muhandis bo‘lib ishlagan, so‘ng 1966-yilda O‘zbekiston davlat reja qo‘mitasi (Gosplan) tizimiga o‘tib, iqtisodiy sohada faoliyat yuritgan.
Hokimiyat tepasiga kelishi
1989-yil 23-iyunda Karimov O‘zbekiston Kompartiyasining birinchi kotibi etib tayinlandi. 1990-yil 24-martda O‘zbekiston Oliy Kengashi uni respublika prezidenti etib sayladi (bu umumxalq ovozi emas edi). 1991-yil 31-avgustda O‘zbekiston mustaqillikni e’lon qildi. 1991-yil 29-dekabrda bo‘lib o‘tgan birinchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri prezident saylovida Karimov rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra qariyb 86 foiz ovoz bilan g‘olib chiqdi; yagona raqib Muhammad Solih (Erk) qariyb 12 foiz oldi. Inson huquqlari kuzatuvchisi (Human Rights Watch) bu saylovni “jiddiy nuqsonli” deb baholadi.
Prezidentlik yillari
Karimov 1991-yildan 2016-yilgacha prezident bo‘lib qoldi. Uning muddati referendumlar va qayta saylovlar bilan uzaytirildi: 1995-yilgi referendum (rasman ~99,6 foiz “ha”), 2000-yilgi saylov (~91,9 foiz). 2002-yil 27-yanvardagi referendum prezidentlik muddatini 5 yildan 7 yilga uzaytirdi va ikki palatali parlamentni joriy etdi. 2007-yilgi saylovda ~88,1 foiz, 2015-yilgi saylovda ~90,4 foiz ovoz qayd etildi.
Xalqaro kuzatuvchilar — jumladan YEXHT/ODIHR — O‘zbekistondagi saylovlarni erkin va adolatli emas, haqiqiy tanlov taklif etmagan deb baholab keldi (bu baho kuzatuvchilarga tegishli). Iqtisodda Karimov davlat nazoratiga asoslangan bosqichma-bosqich islohot — “o‘zbek modeli”ni olib bordi, don va energiyada o‘z-o‘zini ta’minlashga urg‘u berildi.
Andijon voqealari (2005-yil 13-may)
2005-yil 13-mayda Andijonda hukumat kuchlari katta namoyishga o‘q uzdi. Halok bo‘lganlar soni bo‘yicha ma’lumotlar keskin farq qiladi va manbaga bog‘liq: O‘zbekiston hukumati 187 kishi halok bo‘lgan deb bildirdi; Human Rights Watch, Amnesty International, YEXHT va BMTning inson huquqlari bo‘yicha idorasi esa halok bo‘lganlar sonini ancha yuqori — taxminan 500 dan ortiq deb baholadi. Mustaqil xalqaro tergovga ruxsat berilmadi.
Andijon voqealaridan so‘ng Yevropa Ittifoqi sanksiyalar joriy etdi — qurol embargosi va ayrim amaldorlarga viza taqiqi. Sanksiyalar keyinchalik bosqichma-bosqich bekor qilindi: viza taqiqi 2008-yil oktabrda, qurol embargosi esa 2009-yil oktabrda tugatildi.
Vafoti va vorislik
Karimov 2016-yil 27-avgustda miya qon quyilishidan (insult) kasallanib, Toshkentda shifoxonaga yotqizildi. Hukumat uning vafotini 2016-yil 2-sentabrda, 78 yoshida rasman e’lon qildi (ayrim xabarlarda uning bundan oldinroq vafot etgani taxmin qilingan — bu taxmin manbalarga tegishli). 3-sentabrda Samarqandda davlat darajasidagi dafn marosimi o‘tkazildi; u Shohizinda maqbaralar majmuasiga dafn etildi.
Konstitutsiyaga ko‘ra vaqtinchalik vorislik Senat raisiga o‘tishi kerak edi, ammo 2016-yil 8-sentabrda Bosh vazir Shavkat Mirziyoyev vaqtinchalik prezident etib tayinlandi. Mirziyoyev 2016-yil 4-dekabrdagi saylovda (~88,6 foiz) g‘olib chiqib, 14-dekabrda lavozimiga kirishdi.
Oilasi
Karimovning rafiqasi — iqtisodchi Tatyana Karimova. Uning ikki qizi bor: Gulnora Karimova va Lola Karimova-Tillayeva. Gulnora Karimova keyinchalik jinoiy ish bo‘yicha ta’qib qilindi: 2015-yilda hibsga olingan; 2020-yil mart oyida Toshkent shahar sudi uni o‘zlashtirish, tovlamachilik va pul yuvish kabi ayblovlar bo‘yicha 13 yilga hukm qildi (bundan oldinroq, 2017-yilda ham unga nisbatan hukm chiqarilgan edi).
Manbalar haqida eslatma
Ayrim ko‘rsatkichlar (saylov foizlari, Andijon voqealaridagi halok bo‘lganlar soni) manbaga qarab farq qiladi va yuqorida ular kimga tegishli ekani ko‘rsatildi. Vafot sanasi bo‘yicha rasmiy sana — 2016-yil 2-sentabr; undan oldin vafot etgani haqidagi gaplar tasdiqlanmagan taxminlar. Barcha sanalar bir necha nufuzli manba bo‘yicha tekshirilgan.
