Islom (halol) moliyasi asoslari: riba nima va tizim qanday ishlaydi
Riba (foiz)ning taqiqlanishi, islom moliyasining asosiy tamoyillari va vositalari — murobaha, ijara, mudoraba, sukuk — hamda jahon miqyosi va O‘zbekistonning bu yo‘ldagi qadamlari haqida faktlarga asoslangan ma’lumotnoma.
Islom moliyasi — bu shariat qoidalariga muvofiq tuzilgan moliyaviy tizim. Uning markazida ribaning (foiz) taqiqlanishi turadi. Quyida bu tizimning asosiy tushunchalari, vositalari, jahon miqyosi va O‘zbekistondagi holati faqat faktlar asosida, hech qanday diniy sharh yoki fikrsiz bayon etiladi.
Riba nima
Riba — arab tilida “oshib borish, ortiqcha” degan ma’noni bildiradi va amaliyotda qarzga beriladigan pul ustidan oldindan kelishilgan, kafolatlangan ortiqcha to‘lov, ya’ni foiz/sudxo‘rlikni anglatadi. Islom huquqshunosligida an’anaviy qarz foizi riba deb hisoblanadi.
...Alloh savdo-sotiqni halol, ribani (foizni) harom qildi.
— Qur’on, Baqara surasi, 2:275
Asosiy tamoyillar
Islom moliyasi bir necha tamoyilga tayanadi: ribaning taqiqlanishi; g‘arar — shartnomadagi haddan tashqari noaniqlik va aldovning taqiqi; maysir — qimor va sof chayqovchilikning taqiqi; daromad real, aniq aktiv yoki iqtisodiy faoliyatga bog‘langan bo‘lishi va foyda-zararning taqsimlanishi (risk bo‘lishishi); hamda taqiqlangan (harom) sohalarni — masalan, spirtli ichimlik, cho‘chqa go‘shti, qimor va foizli moliyani — moliyalashtirmaslik.
Asosiy vositalar
- Murobaha — moliyalashtiruvchi aktivni sotib olib, mijozga narxi va ustamasi oshkor qilingan holda, bo‘lib to‘lash sharti bilan qayta sotadi
- Ijara — aktivni sotib olib, belgilangan muddat va haq evaziga mijozga ijaraga berish (lizing)
- Mudoraba — bir tomon kapital, ikkinchi tomon mehnat/tajriba qo‘shadigan, foydani oldindan kelishilgan nisbatda bo‘lishadigan sheriklik
- Musharaka — barcha tomonlar kapital qo‘shib, foyda va zararni birga bo‘lishadigan qo‘shma korxona
- Sukuk — foiz to‘laydigan qarz emas, balki real aktivdagi ulush va daromadini beruvchi sertifikatlar (islomiy “obligatsiya”)
- Takaful — a’zolar umumiy jamg‘armaga badal qo‘shib, belgilangan zararlarni qoplaydigan o‘zaro kafolat (islomiy sug‘urta)
Standartlar va institutlar
Sohani standartlashtiruvchi va rivojlantiruvchi bir necha xalqaro tashkilot mavjud. AAOIFI (Bahraynda joylashgan, 1991-yilda ro‘yxatdan o‘tgan) shariat, buxgalteriya, audit va boshqaruv standartlarini ishlab chiqadi. IFSB (Kuala-Lumpur, Malayziya; 2002-yil 3-noyabrda tashkil etilgan) me’yoriy-nazorat standartlarini belgilaydi. Islom taraqqiyot banki (IsDB, Jidda, Saudiya Arabistoni; 1975-yil oktabrda faoliyatini boshlagan, 57 a’zo davlat) a’zo mamlakatlarda shariatga muvofiq rivojlanishni moliyalashtiradi.
Jahon miqyosi
- Soha jami aktivlari: 2024-yil oxirida 5,98 trln dollar (~+21%)
- 2029-yilga prognoz: ~9,7 trln dollar
- Yetakchi bozorlar (2024): Eron 2,24 trln, Saudiya Arabistoni 1,31 trln, Malayziya 761 mlrd dollar
- Muomaladagi sukuk 2024-yilda 1 trln dollardan oshdi
ICD–LSEG hisobotiga ko‘ra, jahon islom moliyasi aktivlari 2024-yil oxirida 5,98 trillion dollarga yetgan va 2029-yilga ~9,7 trillion dollarga o‘sishi kutilmoqda. Islom banki xizmatlari soha aktivlarining qariyb 72 foizini tashkil etadi.
O‘zbekistonda
O‘zbekiston 2003-yilda Islom taraqqiyot bankiga a’zo bo‘lgan. Islom moliyasiga tizimli o‘tish bosqichma-bosqich boshlandi: 2022-yilda mikromoliya tashkilotlariga islom tamoyillari asosidagi xizmatlar ruxsat etildi, 2024-yilda esa mudoraba, murobaha, musharaka, ijara va salam kabi vositalar bo‘yicha batafsil qoidalar joriy qilindi.
Islom banki ishi bo‘yicha alohida qonun 2026-yil 27-martda imzolanib, 2026-yil 29-iyundan kuchga kirdi — bu mamlakatda islom bank faoliyati uchun birinchi keng qamrovli huquqiy asos. Qonun kuchga kirgach, Markaziy bank huzurida Islom moliyasi kengashi tuzildi; Markaziy bank 2026-yil 27-mayda AAOIFIga a’zo bo‘ldi.
Muhim eslatma
Yuqoridagilar — islom moliyasi tushunchalari va tasdiqlangan voqealarning faktik bayoni bo‘lib, diniy hukm yoki maslahat emas. Aniq shariat masalalarida vakolatli ulamolarga, moliyaviy qarorlarda esa litsenziyalangan muassasalarga murojaat qilish tavsiya etiladi.
