Islom nikohi qanday tuziladi: shartlar, mahr, guvohlar va O‘zbekistondagi qonuniy tartib
Nikoh — Islom huquqida aqd (shartnoma). Uning asosiy shartlari: ikki tomonning roziligi, ijob va qabul, guvohlar va kelinga beriladigan mahr. Bu ma’lumotnomada nikoh rukunlari, mazhablar o‘rtasidagi farqlar hamda O‘zbekistonda nikohning davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi (FHDYo) va diaspora uchun amaliy jihatlar manbalar asosida tushuntiriladi.
Nikoh Islom huquqida ikki tomon o‘rtasida tuziladigan aqd — ya’ni huquq va majburiyatlarni belgilovchi shartnomadir. U og‘zaki yoki yozma shaklda bo‘lishi mumkin. Quyida nikohning asosiy shartlari (rukunlari), mahr tushunchasi, mazhablar o‘rtasidagi farqlar va O‘zbekistondagi qonuniy tartib faqat manbalarga asoslangan faktlar bilan bayon etiladi. Bu diniy marosim yuridik maslahat o‘rnini bosmaydi.
Nikohning asosiy shartlari
Klassik fiqh bo‘yicha nikohning amal qilishi uchun bir necha shart talab etiladi: ikki tomonning erkin roziligi; bir majlisda aytiladigan ijob (taklif) va qabul (rozilik); guvohlarning ishtiroki; hamda mahrning belgilanishi. Hanafiy mazhabida guvohlik uchun odatda ikki erkak yoki bir erkak va ikki ayol talab qilinadi. Majburiy nikoh — tomonning roziligisiz tuzilgan nikoh — Islom huquqida man etiladi.
Mahr nima
Mahr — kuyov tomonidan kelinga beriladigan majburiy mol-mulk yoki pul bo‘lib, u faqat kelinning shaxsiy mulki hisoblanadi. Mahr nikoh aqdining ajralmas qismi bo‘lib, ajrashuv holatida ayol uchun moliyaviy himoya vazifasini o‘taydi. Agar aqdda mahr miqdori aniq ko‘rsatilmagan bo‘lsa, fiqhga ko‘ra er baribir odatdagi (mahr misl) miqdorni to‘lashi shart. Mahr kechiktirilgan (muajjal) yoki darhol beriladigan (muqaddam) bo‘lishi mumkin.
Valiy (homiy) masalasi: mazhablar farqi
Kelin tomonidan uning valiysi (odatda ota yoki eng yaqin erkak qarindosh) vakil bo‘lishi ko‘pchilik mazhablarda talab qilinadi. Biroq bu masalada mazhablar farq qiladi: hanafiy mazhabida balog‘atga yetgan, aqli raso ayol valiysiz ham o‘z nikohini tuzishi mumkin; shofi’iy, molikiy va hanbaliy mazhablarida esa valiyning ishtiroki asosiy shart hisoblanadi. Barcha mazhablar ayolning erkin roziligini zarur deb biladi; shia fiqhida ham kelinning roziligisiz nikoh botil (amalga oshmagan) sanaladi.
O‘zbekistonda qonuniy tartib: nikoh va davlat ro‘yxati
O‘zbekiston Oila kodeksiga ko‘ra, faqat davlat organi — Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organi (FHDYo, eski nomi bilan ZAGS) — ro‘yxatidan o‘tkazilgan nikoh yuridik kuchga ega. Diniy marosim bo‘yicha o‘qilgan nikoh, agar davlat ro‘yxatidan o‘tkazilmagan bo‘lsa, huquqiy ahamiyatga ega emas. Nikoh arizasi berilgandan so‘ng, odatda bir oy o‘tgach tuziladi; uzrli sabablarga ko‘ra bu muddat qisqartirilishi mumkin.
2023-yil 31-oktabrda O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev imzolagan qonun ko‘p xotinlilik targ‘iboti va davlat ro‘yxatidan o‘tkazilmagan diniy nikohni (nikoh o‘qishni) ma’muriy javobgarlikka tortishni nazarda tutdi: qonunda belgilangan tartibda nikohi ro‘yxatga olinmagan shaxslar o‘rtasida diniy nikoh o‘qilishi 15 dan 30 bazaviy hisoblash miqdorigacha jarima bilan jazolanadi. Shu sababli O‘zbekistonda nikoh odatda avval FHDYoda ro‘yxatdan o‘tkaziladi, keyin diniy marosim o‘qiladi.
Chet eldagi diaspora uchun
Chet elda, jumladan AQShda, fuqarolik nikohi (marriage license) va diniy nikoh alohida jarayonlardir: imomning nikoh o‘qishi davlat tomonidan tan olinishi uchun yetarli emas. Nikohning merosxo‘rlik, soliq, sug‘urta, immigratsiya va bolalarning huquqlari kabi yuridik oqibatlari faqat rasmiy davlat ro‘yxatidan o‘tgandagina kuchga kiradi. Shu bois ko‘plab oilalar diniy nikoh bilan birga mahalliy davlat ro‘yxatidan ham o‘tadi.
Xulosa: Islom huquqida nikohning mohiyati — ikki tomonning erkin roziligiga asoslangan, guvohlar bilan tasdiqlangan va mahr belgilangan aqd. Dunyoviy qonun esa bu aqdning yuridik oqibatlari uchun davlat ro‘yxatini talab qiladi. Ikkala talab bajarilganda nikoh ham diniy, ham qonuniy jihatdan to‘liq bo‘ladi.
