O‘zbek diasporasining birinchi to‘lqini: 1917–1934-yillardagi muhojirlik
Rus inqilobi, Buxoro va Xivaning qulashi, bosmachilik harakati va majburiy kollektivlashtirish davrida yuz bergan siyosiy muhojirlik to‘lqini — o‘zbek va turkiston diasporasi qanday shakllangani haqida faktik tarix.
Bugungi o‘zbek diasporasi haqida gapirilganda ko‘pincha 1991-yildan keyingi mehnat migratsiyasi nazarda tutiladi. Biroq diaspora tarixining birinchi bobi undan ancha oldin — 1917-yildagi inqilobdan so‘ng boshlangan. Bu — iqtisodiy emas, siyosiy muhojirlik to‘lqini bo‘lib, urush, quvg‘in va majburiy kollektivlashtirishdan qochgan odamlarni janub va g‘arbga olib chiqdi.
Inqilob va davlatlarning qulashi
1917-yil 27-noyabrda Qo‘qonda Turkiston (Qo‘qon) muxtoriyati e’lon qilindi, biroq u bolsheviklar tomonidan bostirilib, hukumati 1918-yil 18-fevralda ag‘darildi, Qo‘qon 22-fevralda quladi. 1920-yil fevralida Xiva xonligi tugatilib, Xorazm Xalq Sovet Respublikasi tuzildi.
1920-yil 28-avgustda Mixail Frunze boshchiligidagi Qizil Armiya Buxoroga hujum qildi; Buxoro amiri Sayyid Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, so‘ngra Afg‘onistonning Kobul shahriga qochdi. 1920-yil 8-oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi e’lon qilindi. Bu voqealar bilan bir vaqtda taxminan 1916–1934-yillarda davom etgan bosmachilik qarshilik harakati kechdi.
Muhojirlik to‘lqinlari
Buxoro qulagach, bosmachilik urushi va sovet hokimiyatining mustahkamlanishi davrida markaziy osiyoliklar chet elga chiqa boshladi. Asosiy manzil Afg‘oniston bo‘ldi (shuningdek Xitoy, Eron va Hindiston). Muhojirlikning cho‘qqisi 1929–1932-yillarga — majburiy kollektivlashtirish va dinga qarshi siyosat kuchaygan davrga to‘g‘ri keldi.
Tarixchilar bu davrda taxminan yarim million markaziy osiyolik yurtini tark etgan deb baholaydi; bir batafsil hisob-kitobga ko‘ra, 1926-yilga kelib bu ko‘rsatkich qariyb 480 ming kishini tashkil etgan. Afg‘onistonda muhojirlar shimoliy chegara bo‘ylab — Andxoy kabi markazlarda joylashdi. 1930-yillar boshida bir qism qochqinlar haj orqali Saudiya Arabistoniga o‘tib, Makka va Madinada muqim bo‘lib qoldi.
Muhim shaxslar
- Anvar Posho — bosmachilarga qo‘shildi va 1922-yil 4-avgustda Qizil Armiya bilan to‘qnashuvda halok bo‘ldi
- Ibrohimbek — laqay bosmachi yetakchisi; Afg‘onistonga qochdi, chegara oshib reydlar uyushtirdi; 1931-yilda qo‘lga olinib qatl etildi
- Mustafo Cho‘qay — Turkiston muxtoriyati rahbarlaridan; 1921-yildan Fransiyada surgunda yashadi, turkiston muhojirlari siyosatining yetakchisi bo‘ldi; 1941-yil 27-dekabrda Berlinda vafot etdi
Diaspora qanday shakllandi
Muhojir jamoalari asosan uch markazda uyushdi: Afg‘onistonning shimolida (turkistonlik “buxorolik” savdogar va qochqinlar), Saudiya Arabistonida (Makka va Madina atrofida, kommunizmdan qochgan musulmonlar sifatida qabul qilingan) va Turkiyada. Cho‘qay kabi siyosiy surgundagilar “turkistonlik / o‘zbek” muhojir o‘ziga xosligini Yevropada saqlab qoldi. Bugungi kunda Turkiyadagi o‘zbek jamoasi ~70 ming kishiga baholanadi (bu — zamonaviy, 1930-yillarga oid emas ko‘rsatkich).
Zamonaviy to‘lqindan farqi
Ushbu birinchi to‘lqin — urush, quvg‘in va kollektivlashtirish tufayli yuzaga kelgan siyosiy qochqinlik (1918–1934) bo‘lib, asosan janubga va g‘arbga (Afg‘oniston, Saudiya Arabistoni, Turkiya, Yevropa) yo‘naldi. Bu 1991-yildagi mustaqillikdan keyingi iqtisodiy mehnat migratsiyasidan tubdan farq qiladi: keyingisi ancha yirik, asosan Rossiyaga qaratilgan va ishsizlik hamda pul o‘tkazmalari bilan bog‘liq.
Manbalar haqida eslatma
Ba’zi raqamlar (jumladan umumiy muhojirlar soni) turli manbalarda farq qiladi va sovet davri ma’lumotlariga tayanadi; shu bois ular taxminiy ko‘rsatkich sifatida keltirildi. Sanalar ikki va undan ortiq nufuzli manba bo‘yicha tekshirilgan.
