Oʻzbeklar Qirgʻizistonda: Oʻsh va janubdagi tarixiy jamoa

Qirgʻizistondagi oʻzbeklar — Markaziy Osiyodagi eng yirik oʻzbek jamoalaridan biri va Qirgʻizistonning eng yirik milliy ozchiligi. Ushbu maqolada jamoaning tarixiy ildizlari, joylashuvi, demografiyasi hamda 1990 va 2010-yillardagi etnikaro toʻqnashuvlar faqat obroʻli manbalar — Minority Rights Group, BMT bilan bogʻliq hisobotlar, EXHT Parlament Assambleyasi homiyligidagi mustaqil tergov komissiyasi (KIC) va inson huquqlari tashkilotlari maʼlumotlari asosida, neytral va faqat faktlarga tayangan holda keltiriladi. Maqsad — hodisalarga baho berish emas, balki hujjatlashtirilgan tarixiy faktlarni taqdim etish.

Tarixiy ildizlar: koʻchib kelgan emas, mahalliy jamoa

Qirgʻizistondagi oʻzbeklar — yaqinda koʻchib kelgan muhojirlar emas, balki Fargʻona vodiysida asrlar davomida yashab kelgan oʻtroq aholining avlodlari. Oʻsh, Oʻzgan va vodiyning boshqa shaharlari qadimdan savdo, hunarmandchilik va dehqonchilik markazlari boʻlgan. Zamonaviy ozchilik maqomining paydo boʻlishiga 1924-yilda amalga oshirilgan sovet milliy-hududiy chegaralanishi sabab boʻldi: shu jarayonda Qirgʻiziston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi (keyinchalik Qirgʻiziston SSR) va Oʻzbekiston SSR tashkil etildi. Chegaralar etnik joylashuvga aniq mos kelmagani uchun, Fargʻona vodiysining katta oʻzbek aholisi Qirgʻiziston hududida qoldi — bu esa ularni yangi respublikaning milliy ozchiligiga aylantirdi.

Demografiya va joylashuv

Qirgʻiziston milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, oʻzbeklar mamlakat aholisining qariyb 15 foizini tashkil etadi va soni taxminan bir million kishiga yetadi — bu ularni mamlakatning eng yirik milliy ozchiligiga aylantiradi. Jamoa asosan janubda — Oʻsh, Jalolobod va Botken viloyatlarida hamda Oʻsh va Oʻzgan shaharlarida zich joylashgan. Minority Rights Group maʼlumotlariga koʻra, Qirgʻizistondagi oʻzbeklarning qariyb 40 foizi Oʻsh viloyatida istiqomat qiladi va baʼzi tumanlarda ular aholining salmoqli qismini yoki koʻpchiligini tashkil etadi. Jamoa anʼanaviy ravishda savdo, hunarmandchilik va qishloq xoʻjaligida faol boʻlgan.

Reklama

1990-yil Oʻsh voqealari

Sovet Ittifoqi parchalanishi arafasida, 1990-yil iyun oyida Oʻsh viloyatida qirgʻiz va oʻzbek jamoalari oʻrtasida etnikaro toʻqnashuvlar yuz berdi. Ziddiyat yer taqsimoti bilan bogʻliq nizodan boshlanib, Oʻsh va Oʻzgan atrofida zoʻravonlikka aylandi. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, toʻqnashuvlarda taxminan 300 kishi halok boʻldi; rasmiy va mustaqil manbalardagi raqamlar farq qiladi. Sovet hukumati hududga qoʻshin kiritib, vaziyatni nazoratga oldi. Bu voqealar janubiy Qirgʻizistondagi etnikaro keskinlikning chuqur ekanini koʻrsatdi.

2010-yil janubiy Qirgʻiziston voqealari

2010-yil 10–14-iyun kunlari Oʻsh va Jalolobodda yana yirik etnikaro zoʻravonlik avj oldi; u 7-aprelda hokimiyat oʻzgargan davrdagi siyosiy beqarorlik fonida yuz berdi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, toʻrt kunlik zoʻravonlikda kamida 426 kishi halok boʻldi — ular orasida 276 oʻzbek, 105 qirgʻiz, 45 nafarining milliy mansubligi aniqlanmadi; baʼzi manbalar 446 va undan ortiq qurbon haqida xabar bergan. BMT va xalqaro tashkilotlar maʼlumotiga koʻra, taxminan 400 000 kishi uy-joyini tark etishga majbur boʻldi, shundan qariyb 111 000 nafari vaqtincha Oʻzbekistonga qochoq sifatida oʻtdi. Voqealarni oʻrganish uchun 2010-yil iyulda Finlyandiyalik parlament aʼzosi Kimmo Kilyunen rahbarligida, EXHT Parlament Assambleyasi homiyligida mustaqil xalqaro tergov komissiyasi (KIC) tuzildi.

Voqealardan keyingi ahvol

2010-yilgi voqealardan soʻng, Minority Rights Group va inson huquqlari tashkilotlari janubiy Qirgʻizistondagi oʻzbeklar huquqiy, iqtisodiy va siyosiy sohalarda bosim bilan toʻqnash kelganini qayd etgan. Jamoa katta sonli boʻlishiga qaramay, siyosiy hokimiyatda kam vakillik qilgan: maʼlumotlarga koʻra, 2010-yildan keyin oʻzbeklar aholining qariyb 14 foizini tashkil etsa-da, milliy parlamentning atigi 2,5 foizini tashkil etgan. Oʻzbek tilidagi mahalliy ommaviy axborot vositalari ham cheklangan.

Til va madaniyat

Qirgʻizistondagi oʻzbeklar asosan oʻzbek tilida soʻzlashadi, shuningdek qirgʻiz va rus tillarini ham biladi. Jamoa koʻp asrlik madaniy meros — meʼmorchilik, oshxona, hunarmandchilik va diniy anʼanalar (sunniy, hanafiy mazhabidagi islom)ni saqlab kelgan. Oʻsh va Oʻzgan shaharlaridagi tarixiy obidalar, jumladan BMTning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan Sulaymon-Too togʻi, mintaqaning koʻp asrlik oʻtroq tarixidan dalolat beradi.

Yakun

Qirgʻizistondagi oʻzbek jamoasi — mintaqaning murakkab etnik va siyosiy tarixining ajralmas qismi. Bu maqola faqat hujjatlashtirilgan faktlarni — demografiya, tarixiy ildizlar va yirik voqealarni — obroʻli manbalar asosida taqdim etadi; hodisalarning sabab va oqibatlari boʻyicha toʻliq baholash xalqaro tergov va ilmiy tahlillar mavzusidir.