Oʻzbek diasporasi Xitoyda (Sharqiy Turkiston): tarixiy shakllanish
Xitoydagi oʻzbeklar — Shinjon (Sharqiy Turkiston)da asrlar davomida yashab kelgan kichik, ammo qadimiy jamoa. Ularning koʻpi Ipak yoʻli boʻylab Buxoro, Qoʻqon, Andijon va Samarqanddan kelgan savdogarlarning avlodlari. Jamoa 16-asrdan Shinjon shaharlarida oʻrnasha boshlagan, 18-asrdan keyin yanada koʻpaygan. Bugun ular Xitoyning rasman tan olingan 56 millatidan biri: 2020-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, soni 12 742 kishi. Faqat tasdiqlangan faktlar asosida.
Xitoydagi oʻzbeklar — Markaziy Osiyodan tashqaridagi eng qadimiy, ammo kichik oʻzbek jamoalaridan biri. Ularning tarixi asosan Ipak yoʻli savdosi bilan bogʻliq: Buxoro, Qoʻqon, Andijon, Samarqand va Fargʻonadan kelgan savdogarlar hozirgi Shinjon-Uygʻur avtonom rayoni (tarixiy Sharqiy Turkiston) shaharlarida oʻrnashib qolgan. Quyida jamoaning shakllanishi faqat tasdiqlangan tarixiy faktlar va rasmiy aholi roʻyxati maʼlumotlari asosida bayon etiladi.
Kelib chiqishi: Ipak yoʻli savdogarlari
Xitoydagi oʻzbeklarning aksariyati Ipak yoʻli boʻylab yurgan savdogarlarning avlodlaridir. Markaziy Osiyoning Buxoro, Qoʻqon, Andijon va Samarqand kabi shaharlaridan kelgan savdogarlar Qashqar, Gʻulja (Yining) va boshqa shaharlarda savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Oʻsha davrda Sharqiy Turkistonda Markaziy Osiyolik savdogarlar koʻpincha “andijonliklar” nomi bilan ham atalgan.
Qachon oʻrnashgan
Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, oʻzbeklar Shinjon shaharlarida 16-asrdan oʻrnasha boshlagan. 18-asrdan keyin, mintaqadagi siyosiy oʻzgarishlar va savdo yoʻllarining jonlanishi bilan ularning soni yanada ortgan. Koʻpchilik dehqonchilik yoki chorvachilik emas, balki shahar savdosi va hunarmandchilik bilan shugʻullangani uchun jamoaning asosiy qismi shaharlarda toʻplangan.
Qayerda yashaydi
Xitoy oʻzbeklari asosan Shinjon-Uygʻur avtonom rayonida yashaydi. Eng yirik jamoalar Gʻulja (Yining) va Ili vodiysida, shuningdek Qashqar, Yorkent (Shache), Urumchi va Tarbagʻatoy (Tacheng) kabi shaharlarda joylashgan. Changji-Xuey avtonom viloyatidagi Danangou oʻzbek milliy posyolkasi — Xitoyda rasman oʻzbeklar uchun ajratilgan yagona milliy maʼmuriy birlik.
Soni: aholi roʻyxatlari
Xitoy aholi roʻyxatlari jamoaning kichik va barqaror ekanini koʻrsatadi: 1953-yilda taxminan 13 626 kishi, 1964-yilda 7 717 kishi, 1982-yilda 13 810 kishi roʻyxatga olingan. 2020-yilgi milliy aholi roʻyxatiga koʻra, Xitoy oʻzbeklari soni 12 742 kishini tashkil etadi — bu Xitoy umumiy aholisining 0,001 foizidan ham kamini tashkil qiladi.
Rasman tan olingan millat
Oʻzbeklar — Xitoy Xalq Respublikasi rasman tan olgan 56 millatdan (etnik guruhdan) biri. Bu maqom jamoaga tilni va urf-odatlarni saqlab qolish, milliy maʼmuriy birlik (Danangou posyolkasi kabi) hamda rasmiy statistikada alohida hisobga olinish imkonini beradi.
Til va din
Xitoy oʻzbeklari turkiy tillar oilasiga mansub oʻzbek tilida soʻzlashadi. Ayni paytda, janubiy Shinjonda yashovchilar uygʻur jamoalariga yaqinligi sababli koʻpincha uygʻur tilida, shimoliy, chorvador hududlardagilar esa qozoq tilida ham gaplashadi. Dini — sunniylik (hanafiy mazhabi), bu ularni Markaziy Osiyodagi oʻzbeklar bilan diniy jihatdan bogʻlaydi.
Savdo merosi
Jamoaning tarixiy oʻziga xosligi savdo bilan belgilanadi: oʻzbeklar Sharqiy Turkiston shaharlarida savdo uylari va karvonsaroylarni yuritgan, Markaziy Osiyo bilan Xitoy oʻrtasidagi savdoda vositachilik qilgan. Shu sababli Xitoy oʻzbeklari asosan shahar aholisi boʻlib qolgan va ularning madaniyati Markaziy Osiyoning shahar-savdo anʼanalariga yaqin.
