O‘zbek migratsiyasining uchinchi to‘lqini: mustaqillikdan keyingi mehnat migratsiyasi (1991–2010)
Sovet Ittifoqi tarqagach boshlangan iqtisodiy mehnat migratsiyasi — asosan Rossiyaga, so‘ngra Qozog‘iston va Koreyaga. Sanalar, taxminiy raqamlar va manbalar bilan betaraf tarix.
O‘zbek muhojirligining oldingi to‘lqinlari — 1917–1934 va 1940–1960-yillar — asosan siyosiy va majburiy xarakterda edi. 1991-yilda Sovet Ittifoqi tarqaganidan keyin boshlangan uchinchi to‘lqin esa iqtisodiy va mehnat migratsiyasidir. Quyida bu to‘lqin faqat tasdiqlangan manbalar asosida bayon etiladi; bu davrdagi barcha migratsiya raqamlari taxminiy, chunki ko‘p migratsiya rasman qayd etilmagan va manbalar orasida farq bor.
Kontekst: 1990-yillardagi iqtisodiy inqiroz
1991-yildagi Sovet Ittifoqining tarqalishi barcha Markaziy Osiyo respublikalarini mehnat muhojirlarini jo‘natuvchi mamlakatlarga aylantirdi. 1990-yillardagi iqtisodiy inqiroz, ish o‘rinlarining kamligi va past ish haqi ko‘plab fuqarolarni chet elda ish izlashga majbur qildi. Olimlar 1991-yildan keyingi bu davrni siyosiy emas, iqtisodiy migratsiya davri deb ta’riflaydi.
Asosiy yo‘nalishlar va miqyos
Rossiya asosiy yo‘nalish bo‘ldi. BMTning 2020-yil o‘rtasidagi ma’lumotiga ko‘ra, o‘zbek muhojirlarining qariyb 57 foizi Rossiyada yashagan; ayrim tadqiqotlar mehnat muhojirlarining taxminan 75 foizi Rossiyada, 12 foizi Qozog‘istonda ishlaganini ko‘rsatadi. Qozog‘iston 2000-yil atrofida, iqtisodi tiklana boshlagach, ikkinchi asosiy yo‘nalishga aylandi. Janubiy Koreya keyinroq, uyushtirilgan mehnat dasturlari orqali o‘sdi.
Rossiyada ro‘yxatga olingan xorijiy mehnat muhojirlari soni 1999–2008-yillarda qariyb 11 baravar — 211 mingdan 2,4 millionga o‘sgan (barcha millatlar bo‘yicha). Rossiyadagi mehnat muhojirlari orasida Markaziy Osiyoliklar ulushi 2000-yildagi 6,3 foizdan 2010-yilda 54,8 foizga ko‘tarildi. Xalqaro migratsiya tashkiloti (IOM) baholariga ko‘ra, bu davrda har yili milliondan ortiq o‘zbek chet elda, asosan Rossiya va Qozog‘istonda ishlagan. Bu ko‘rsatkichlarning barchasi taxminiy.
Harakatlantiruvchi omillar
Rossiyaning 2000-yillardagi iqtisodiy yuksalishi — qurilish, savdo va xizmat sohalarining kengayishi — mehnat kuchiga katta talab yaratdi. Asosiy tortuvchi omillar: ish haqidagi katta farq, geografik yaqinlik va MDH doirasidagi vizasiz harakat. Rossiyadan boshqa MDH davlatlariga yuborilgan pul o‘tkazmalari 1999–2004-yillarda qariyb 7 baravar — 0,5 milliard dollardan 3,5 milliard dollarga o‘sgan (Rossiya Markaziy banki ma’lumoti).
Pul o‘tkazmalari
O‘zbekiston izchil ravishda dunyodagi pul o‘tkazmalariga eng qaram iqtisodiyotlar qatorida turadi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, pul o‘tkazmalari YaIMning katta ulushini tashkil etgan (peak yillarda taxminan o‘n foizning o‘rtasi darajasida). Aniq yillik foizlar manbaga qarab farq qiladi, chunki O‘zbekiston 2018-yilda YaIM hisob-kitobini qayta ko‘rgan. Qiyos uchun, 2013-yilda Tojikiston uchun bu ko‘rsatkich YaIMning qariyb 49 foizi, Qirg‘iziston uchun 32 foizi bo‘lgan.
Siyosat va burilish nuqtalari
2002-yilda Rossiya birinchi mehnat migratsiyasi qonuni va qat’iy fuqarolik qonunini qabul qildi; ish ruxsatnomasini ro‘yxatga olish va migratsiya kartalari joriy etildi. Ro‘yxatga olingan mehnat muhojirlari soni 2001-yildagi 175 mingdan 2006-yilda 570 mingga o‘sdi. 2006-yilgi islohotlar ba’zi tartiblarni soddalashtirdi. 2007-yildan Federal migratsiya xizmati nazoratni kuchaytirib, hujjat tekshiruvlari o‘tkaza boshladi.
2008–2009-yillardagi global moliyaviy inqiroz Rossiyada ishchi kuchiga talabni keskin kamaytirdi va Markaziy Osiyoga yuboriladigan pul o‘tkazmalarini qisqartirdi. Migratsiya asosan mavsumiy va aylanma (circular) xarakterda edi — ko‘pchilik o‘zbeklar Rossiyada doimiy joylashmasdan, mavsumiy ishchi sifatida bordi va qaytdi.
Kim ketardi
Tadqiqotlarga ko‘ra, muhojirlar asosan yosh erkaklar bo‘lgan — taxminan 80–90 foizi erkak, ko‘pchiligi 30 yoshgacha. Ular asosan qishloq joylardan (2018-yil ma’lumotiga ko‘ra qariyb 59 foizi qishloq aholisi) chiqqan. Farg‘ona vodiysi — O‘zbekistonning eng zich va yosh aholili mintaqasi — muhim mehnat jo‘natuvchi hudud sifatida qayd etiladi.
Manbalar va aniqlik haqida eslatma
Bu davrdagi barcha migratsiya sonlari taxminiy: rasman qayd etilmagan va aylanma migratsiya tufayli haqiqiy raqamlar manbadan manbaga farq qiladi (masalan, Rossiya migratsiya xizmati, IOM va akademik baholar orasida). Pul o‘tkazmalarining YaIMga nisbatan aniq yillik foizlari 2018-yilgi YaIM qayta ko‘rilishi sababli manbaga bog‘liq. Sanalar bir necha nufuzli manba bo‘yicha tekshirilgan.
