1991-yil avgust to'ntarishi (GKChP) va O'zbekiston mustaqilligi

1991-yil avgustida Moskvada sodir bo'lgan davlat to'ntarishi urinishi SSSRning so'nggi oylaridagi hal qiluvchi voqea bo'ldi va O'zbekistonning mustaqillikka yo'lini tezlashtirdi. Ushbu tarixiy maqola faqat tasdiqlangan manbalar — Britannica, O'zbekiston va Markaziy Osiyo tarixiga oid ilmiy ishlar hamda ishonchli axborot arxivlari asosida aniq sanalar va faktlarni bayon qiladi. Faktlar 2+ manbada qiyoslab tekshirilgan.

GKChP to'ntarishi (19–21-avgust)

To'ntarish urinishi 1991-yil 19-avgustdan 21-avgustgacha davom etdi. Uni "Favqulodda holat bo'yicha davlat qo'mitasi" (ruscha qisqartmasi — GKChP) boshqargan; vitse-prezident Gennadiy Yanayev "vaqtincha vazifa bajaruvchi prezident" deb e'lon qilindi. Qo'mita SSSR prezidenti Mixail Gorbachyovni Qrimdagi Foros qarorgohida izolyatsiya qildi va uni "sog'lig'i tufayli vazifasini bajara olmaydi" deb da'vo qildi. RSFSR prezidenti Boris Yeltsin Moskvadagi parlament binosi ("Oq uy") oldida qarshilikka boshchilik qildi va 19-avgustda tank ustida turib GKChP harakatlarini noqonuniy deb e'lon qildi.

To'ntarishning barbod bo'lishi

To'ntarish 21-avgustda barbod bo'ldi: fitnachilar Moskvani tark etdi, SSSR Oliy Kengashi GKChP hujjatlarini bekor deb topdi, Gorbachyov esa 22-avgustda Moskvaga qaytdi. Barbod bo'lgan to'ntarish ham Gorbachyovni, ham SSSR markaziy hokimiyatini halokatli darajada zaiflashtirdi va ittifoqning parchalanishini tezlashtirdi. U Gorbachyov 20-avgustda imzolamoqchi bo'lgan yangi Ittifoq shartnomasi jarayonini ham chippakka chiqardi.

Reklama

O'zbekistonning holati

O'sha paytda Islom Karimov O'zbekiston Kompartiyasining birinchi kotibi va O'zbekiston SSR prezidenti edi. Eurasianet va Ozodlik radiosi (RFE/RL) kabi manbalarning retrospektiv tahlillariga ko'ra, Karimov to'ntarish kunlarida dastlab ehtiyotkor pozitsiya tutgan, keyinchalik bu rasmiy tariximizda kam yoritilgan; 1991-yil martdagi umumittifoq referendumida esa u SSSRni saqlab qolish tarafdori bo'lgan. Uning aniq pozitsiyasi tarixchilar va jurnalistlar o'rtasida bahsli bo'lib qolmoqda; manbalar bir xil xulosaga kelmaydi. Aniq va tasdiqlangan fakt shuki, to'ntarish barbod bo'lgach, respublikalar qatori O'zbekiston ham tez orada mustaqillikka o'tdi.

31-avgust: mustaqillik e'loni

1991-yil 31-avgustda Toshkentda O'zbekiston SSR Oliy Kengashining navbatdan tashqari sessiyasi Davlat mustaqilligi deklaratsiyasini qabul qildi va "O'zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to'g'risida"gi qonunni tasdiqladi. Shu sessiyada 1-sentabr Mustaqillik kuni deb e'lon qilindi va o'shandan buyon har yili nishonlanadi. Bu qaror Moskvadagi to'ntarish barbod bo'lganidan atigi o'n kun o'tib qabul qilindi.

Sabab-oqibat zanjiri

Voqealar ketma-ketligi aniq: 19–21-avgustda to'ntarish urinishi va uning barbod bo'lishi, so'ngra avgust oxirida respublikalarning mustaqillik e'lonlari to'lqini keldi — Ukraina 24-avgustda, Belarus 25-avgustda, Qirg'iziston va O'zbekiston 31-avgustda mustaqilligini e'lon qildi. Barbod bo'lgan to'ntarish bevosita turtki bo'ldi: u markaziy sovet hokimiyatini obro'sizlantirdi va respublikalarni, jumladan O'zbekistonni, bir necha kun ichida mustaqillikka o'tishga undadi.

29-dekabr: referendum va ilk saylov

1991-yil 29-dekabrda O'zbekistonda mustaqillik referendumi va mamlakatning ilk to'g'ridan-to'g'ri prezident saylovi bir kunda o'tkazildi. Rasmiy natijalarga ko'ra, referendumda ishtirokchilarning qariyb 98,2 foizi (98,26%) mustaqillikni ma'qulladi. Prezident saylovida Islom Karimov taxminan 86 foiz ovoz bilan g'alaba qozondi; unga qarshi "Erk" partiyasi nomzodi Muhammad Solih taxminan 12 foiz ovoz oldi. Bu — O'zbekiston tarixidagi haqiqiy muqobil nomzod ishtirok etgan yagona prezident saylovi bo'ldi.

SSSRning tarqalishi (umumiy manzara)

Mustaqillik e'lonlari kengroq jarayonning bir qismi edi. 1991-yil 8-dekabrda Belovej bitimi bilan Rossiya, Ukraina va Belarus SSSRni tarqalgan deb e'lon qilib, Mustaqil Davlatlar Hamdo'stligini (MDH) tuzdi. 21-dekabrda Almaota (Olmaota) bayonnomasi bilan O'zbekiston ham kirgan 11 sobiq respublika MDHga qo'shildi. 25-dekabrda Gorbachyov iste'foga chiqdi, 26-dekabrda esa SSSR rasman tarqatildi va mavjud bo'lishdan to'xtadi.

Asosiy sanalar

To'ntarish: 1991-yil 19–21-avgust; Gorbachyov Moskvaga qaytishi: 22-avgust; O'zbekiston mustaqillik qonuni: 31-avgust; Mustaqillik kuni: 1-sentabr; referendum (98,26%) va Karimovning ~86% bilan saylanishi: 29-dekabr; SSSR rasman tarqatilgan sana: 1991-yil 26-dekabr.