Oʻzbekistonda diniy tiklanish: masjidlar, Haj va diniy taʼlimning qaytishi (1989–1992)
Sovet davrining soʻngi va mustaqillikning dastlabki yillarida — taxminan 1988–1992-yillarda — Oʻzbekistonda islomning qayta tiklanishi haqida faktlarga asoslangan maqola: masjidlarning ochilishi, Haj ziyoratining qayta yoʻlga qoʻyilishi, diniy taʼlimning tiklanishi va muftiyatning qayta tashkil etilishi. Faqat tasdiqlangan faktlar; bahsli raqamlar manbaga havola bilan keltiriladi.
Oʻzbekistonda islomning jamoatchilik hayotiga qaytishi mustaqillikdan bir necha yil oldin boshlangan va mustaqillik yillarida tezlashgan. 1980-yillar oxiridan 1990-yillar boshigacha boʻlgan davrda masjidlar ochildi, Haj ziyorati kengaydi, diniy taʼlim tiklandi va rasmiy diniy boshqaruv qayta tuzildi.
Sovet davridagi vaziyat va SADUM
Sovet davrida din qattiq nazorat ostida boʻlgan. Markaziy Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy idorasi (SADUM) 1943-yil 20-oktabrda Toshkentda tashkil etilgan boʻlib, besh respublikada islomni boshqargan rasmiy organ edi. Rasman faoliyat koʻrsatadigan masjidlar soni juda oz boʻlib, rasmiy diniy taʼlim amalda ikki muassasa bilan cheklangan edi: Buxorodagi Mir Arab madrasasi (1946-yilda qayta ochilgan) va Toshkentdagi Imom al-Buxoriy islom instituti. Mixail Gorbachyovning qayta qurish (perestroyka) va oshkoralik (glasnost) siyosati bilan 1988-yildan boshlab dinga munosabat yumshadi va bu islomning tez tiklanishiga yoʻl ochdi.
Muftiyatning qayta tuzilishi
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf 1989-yilda SADUM rahbari — mufti etib tayinlandi. Oʻsha yili u SSSR Oliy Kengashiga deputat etib saylandi va bu minbardan foydalanib, Haj imkoniyatlarini kengaytirish hamda masjid va diniy maktablar ochishga ruxsat berilishiga erishdi. SSSR parchalanishi bilan SADUM respublikalar boʻyicha boʻlinib ketdi; 1992-yilda Oʻzbekiston musulmonlari idorasi mustaqil diniy boshqaruv sifatida tashkil topdi. Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf mustaqil Oʻzbekistonning birinchi muftisi boʻlib, 1993-yilgacha bu lavozimda ishladi.
Masjidlarning ochilishi va tarixiy obidalar
Tadqiqotchilarning maʼlumotiga koʻra, Oʻzbekistonda masjidlar soni 1989-yildagi taxminan 80 tadan 1991-yilga borib qariyb 1 500 taga koʻtarilgan; ularning katta qismi — taxminan 800 tasi — Fargʻona vodiysida boʻlgan. Shu davrda tarixiy masjid va madrasalar qayta taʼmirlanib, ibodat uchun ochildi. Toshkentdagi Hazrati Imom (Xast Imom) majmuasi diniy boshqaruvning qarorgohiga aylandi; bu yerda tarixiy madrasalar hamda mashhur Usmon Qurʼoni (Mushaf) saqlangan — Qurʼon 1989-yilda diniy boshqaruvga topshirilgan edi.
Haj ziyoratining kengayishi
Sovet davrida Makkaga ziyorat qilish qattiq cheklangan edi. Qayta qurish davrida cheklovlar yumshashi bilan, 1980-yillar oxiri va 1990-yildan boshlab Haj ziyoratiga chiqish imkoniyati sezilarli kengaydi. Mufti Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf SSSR Oliy Kengashi deputati sifatida sovet musulmonlari uchun Haj kvotasini oshirishga koʻmaklashdi.
Diniy taʼlim va 1990-yilgi qonun
Tiklanish davrida madrasalar va diniy institutlar qayta ochildi yoki tashkil etildi. 1990-yil 1-oktabrda SSSR Oliy Kengashi «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida»gi qonunni qabul qildi; bu qonun davlat ateizmiga chek qoʻyib, diniy tashkilotlarga yuridik shaxs maqomi, mulkka egalik qilish, diniy taʼlim muassasalari ochish va diniy adabiyot tarqatish huquqini berdi. Mustaqillikdan keyin Oʻzbekiston oʻz vijdon erkinligi toʻgʻrisidagi qonunini qabul qildi.
Mustaqillik va ramziy daqiqa
Oʻzbekiston 1991-yil 31-avgustda mustaqillikni eʼlon qildi. Islom Karimov respublikaga 1989-yildan rahbarlik qilgan va 1991-yildan prezident boʻlgan. Prezident sifatida qasamyod marosimida (1991-yil) u bir qoʻlida Qurʼonni ushlab qasam ichgan — bu dunyoviy davlat tamoyilini saqlagan holda islomni milliy meros sifatida eʼtirof etishning ramzi boʻldi.
Eslatma: ushbu maqola tarixiy faktlarni bayon etadi. Masjidlar soni va Haj ishtirokchilari boʻyicha baʼzi raqamlar tadqiqotchilar maʼlumotlariga asoslanadi va manbalar oʻrtasida farq boʻlishi mumkin; shu sababli ular «tadqiqotchilarga koʻra» tarzida keltirilgan.
