Oʻzbekiston urush panohida: 1941–1945-yillardagi evakuatsiya va deportatsiya

Ikkinchi jahon urushi davrida (1941–1945) Oʻzbekiston SSR ikki yoʻnalishdagi ommaviy koʻchishning markaziga aylandi: urush frontidan panoh izlab kelgan evakuatsiya toʻlqini va Stalin rejimi tomonidan butun xalqlarning majburan surguni. Bu davr mintaqaning migratsiya tarixida burilish nuqtasi boʻldi va bugun Toshkentdagi Xalqlar Doʻstligi monumenti orqali xotirlanadi.

Urush va evakuatsiya boshlandi

1941-yil 22-iyunda Germaniya SSRga bostirib kirgach, sovet hukumati aholi va sanoatni sharqqa — Volga ortiga, Uralga, Sibirga va Markaziy Osiyoga koʻchira boshladi. Manbalarga koʻra, umumiy evakuatsiya taxminan 16 million kishini qamrab olgan va tarixdagi eng yirik tashkiliy fuqarolik koʻchishlaridan biri hisoblanadi. Toshkent eng koʻp izlangan panoh shaharlaridan biriga aylandi.

Oʻzbekistonga kelgan evakuatsiya qilinganlar

Manbalar Oʻzbekistonga kelgan evakuatsiya qilinganlar soni boʻyicha farqlanadi. Koʻp manbalar bir milliondan ortiq, baʼzilari esa ~1,5 milliongacha odamni keltiradi. 1942-yil fevraldagi roʻyxatga olishga koʻra, butun Oʻzbekiston boʻylab taxminan 339 ming kishi rasman qayd etilgan; Toshkentda esa fevral oyida yahudiy qochoqlarning taxminan 156 ming roʻyxat kartasi toʻldirilgan. Raqamlardagi bu farq rasmiy roʻyxatga olish bilan umumiy oqim orasidagi tafovutni aks ettiradi.

Reklama

Ota-onasiz qolgan bolalar

Evakuatsiya qilinganlar orasida bolalar ulushi katta boʻlgan. Koʻp manbalarga koʻra, Oʻzbekistonga ota-onasini yoʻqotgan yoki yoʻqotgan 200 mingdan ortiq bola koʻchirilgan. Ayrim maʻlumotlarga koʻra, urush yillarida Toshkent temir yoʻl vokzaliga har kuni 200–400 nafar yetim bola kelib turgan. Oʻzbekiston Markaziy Davlat arxivida Oʻzbekistonga evakuatsiya qilingan bolalarning kartoteka roʻyxatlari (4 jild) saqlanadi.

Zavodlar, fanlar va sanʻat panoh topdi

Odamlar bilan birga sanoat ham koʻchirildi: manbalarga koʻra, Oʻzbekistonga 100 ga yaqin (baʼzi hisoblarda undan ortiq) sanoat korxonasi evakuatsiya qilinib, ishga tushirilgan — ular Toshkent, Samarqand, Buxoro va Fargʻonaga joylashtirilgan. Shuningdek ilmiy institutlar, universitetlar, teatrlar, kinostudiyalar, yozuvchilar va olimlar ham bu yerga koʻchirildi. Toshkentning panoh shahri sifatidagi obroʻsi urushdan ancha oldin shakllangan edi: Aleksandr Neverovning «Toshkent — non shahri» (1923) qissasi 1921–1922-yillardagi Volga boʻyi ocharchiligida shaharning qochoqlar uchun panoh boʻlganini tasvirlaydi va bu nom keyinchalik shaharning mehmondoʻstligi bilan bogʻlanib qolgan.

Shamahmudovlar oilasi

Toshkentlik temirchi Shaaxmad Shamahmudov va uning rafiqasi Bahri Akramova urush yillarida turli millatga mansub, ota-onasidan ayrilgan 15 nafar yetim bolani — rus, belarus, moldovan, ukrain, latish, qozoq, tatar va boshqalarni — oʻz oilasiga qabul qilib tarbiyalagan. Ularning fidoyiligi Oʻzbekistonning mehmondoʻstligi ramziga aylandi. Toshkentdagi Xalqlar Doʻstligi maydonida ularga bagʻishlangan Xalqlar Doʻstligi monumenti 1982-yil may oyida ochilgan; muallif — haykaltarosh Dmitriy Ryabichev.

Monumentning keyingi taqdiri

Mustaqillik yillarida haykal bir necha bor koʻchirildi: 2008-yil aprelda Toshkent tashqarisiga, 2017-yilda poytaxtdagi Doʻstlik bogʻiga olib chiqildi va faqat 2018-yil may oyida Prezident Shavkat Mirziyoyev farmoniga koʻra oʻzining asl oʻrni — Bunyodkor maydoniga qaytarildi. Maydon va monument yillar davomida bir necha bor nom oʻzgartirgan.

Butun xalqlarning deportatsiyasi

Evakuatsiya bilan bir vaqtda Oʻzbek SSR Stalin rejimi deportatsiyalarining asosiy manzillaridan biri boʻldi. Sovet koreyslari 1937-yil oktyabrida Uzoq Sharqdan majburan koʻchirilgan edi — taxminan 170–180 ming kishi (bir manbaga koʻra 171 781 nafar) Qozogʻiston va Oʻzbekistonga yuborilgan; bu urushdan oldin sodir boʻlsa-da, ayni majburiy koʻchish siyosatining bir qismi edi. Qrim tatarlari 1944-yil 18–20-mayda surgun qilindi: jami kamida 191 ming kishi koʻchirilgan, shundan 151 136 nafari aynan Oʻzbek SSRga yuborilgan. Mesxeti turklari 1944-yil 15-noyabrda Gruziyadan surgun qilinib, asosan Oʻzbekistonga joylashtirildi.

Ogʻir sharoit va yoʻqotishlar

Deportatsiya qilingan xalqlar — maxsus koʻchirilganlar maqomida — dastlabki yillarda och-nahorlik, kasallik va ogʻir mehnat sharoitida yashadi; oʻlim darajasi yuqori boʻlgan. Qrim tatarlari boʻyicha oʻlim baholari manbalarga qarab keng farqlanadi: NKVD maʻlumotlariga koʻra 1944–1945-yillarda oʻn minglab kishi halok boʻlgan, ayrim ilmiy baholarda umumiy oʻlim ulushi taxminan 18 foizdan 46 foizgacha koʻrsatiladi. Hisoblar toʻliqsiz NKVD yozuvlariga tayangani uchun aniq raqam boʻyicha yagona fikr yoʻq. Boshqa surgun qilingan xalqlar — Volga nemislari, chechen va ingushlar — asosan Qozogʻiston va Qirgʻizistonga yuborilgan.

Meros va keyingi voqealar

Bu xalqlar Oʻzbekistonda uzoq yillik jamoalarni shakllantirdi. 1989-yil iyunida Fargʻona vodiysida yuz bergan toʻqnashuvlar mesxeti turklariga qattiq taʻsir qildi va oʻn minglab kishi boshqa respublikalarga koʻchib ketdi. Shunga qaramay, urush yillaridagi evakuatsiya va Shamahmudovlar oilasi haqidagi xotira bugungacha Oʻzbekistonning bu davrga oid tarixiy xotirasida markaziy oʻrinni egallaydi.