Oʻzbekistonning MDHga qoʻshilishi: Olmaota bitimi (1991)
1991-yil 21-dekabr kuni Qozogʻistonning Olmaota (Almati) shahrida 11 sobiq sovet respublikasi Olmaota bayonnomasi va deklaratsiyasini imzolab, Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi (MDH)ni rasman tashkil etdi. Hujjatlar SSSRning “xalqaro huquq va geosiyosiy voqelik subyekti sifatida mavjud boʻlishdan toʻxtaganini” eʼlon qildi. Oʻzbekiston uchun bitimni prezident Islom Karimov imzoladi. Bu mustaqillikdan keyingi birinchi koʻp tomonlama tuzilma edi. Faqat tasdiqlangan faktlar asosida.
1991-yil oxirida Sovet Ittifoqi tarqalib borar, undan chiqqan respublikalar mustaqilligini eʼlon qilayotgan edi. Oʻzbekiston 1991-yil 31-avgustda davlat mustaqilligini eʼlon qilgan. Bir necha oy ichida sobiq sovet respublikalari oʻz munosabatlarini yangi asosda qurish uchun Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi (MDH)ni tuzdi. Quyida bu jarayon va Oʻzbekistonning unga qoʻshilishi faqat tasdiqlangan tarixiy faktlar asosida bayon etiladi.
Fon: Belovej bitimi (8-dekabr)
1991-yil 8-dekabrda Rossiya, Ukraina va Belarus rahbarlari Belovej bitimini imzolab, Sovet Ittifoqi tarqalganini eʼlon qildi va MDHni tuzdi. Biroq bu uch davlatning qarori edi; Markaziy Osiyo va boshqa respublikalar bu jarayonda hali rasman ishtirok etmagan edi.
Olmaota bitimi (21-dekabr)
1991-yil 21-dekabrda Qozogʻistonning Olmaota (Almati) shahrida 11 sobiq sovet respublikasi rahbarlari uchrashib, Olmaota bayonnomasi (protokoli) va Olmaota deklaratsiyasini imzoladi. Shu bilan MDH uch davlat doirasidan kengayib, rasman tashkil etildi; Markaziy Osiyo respublikalari ham tashkilotga teng asoschilar sifatida qoʻshildi.
11 asoschi davlat
Olmaota bitimini imzolagan 11 davlat: Armaniston, Ozarbayjon, Belarus, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Moldova, Rossiya, Tojikiston, Turkmaniston, Ukraina va Oʻzbekiston. Boltiqboʻyi davlatlari (Litva, Latviya, Estoniya) va Gruziya qoʻshilmadi; Gruziya keyinchalik 1993-yilda aʼzo boʻldi.
Oʻzbekiston uchun kim imzoladi
Oʻzbekiston nomidan Olmaota bitimini prezident Islom Karimov imzoladi. Oʻzbekiston mustaqilligini bir necha oy avval — 31-avgustda eʼlon qilgan va 1991-yil 29-dekabrda, yaʼni bitimdan bir necha kun oʻtib, mustaqillik referendumi hamda birinchi prezident saylovini oʻtkazdi.
Hujjatlar nimani eʼlon qildi
Olmaota deklaratsiyasi SSSRning “xalqaro huquq va geosiyosiy voqelik subyekti sifatida mavjud boʻlishdan toʻxtaganini” eʼlon qildi. Hujjatlar aʼzolarning suvereniteti va chegaralari tengligini tasdiqladi hamda strategik (yadroviy) kuchlar ustidan umumiy nazoratni muvofiqlashtirishni belgilab berdi.
Yadro quroli va BMT oʻrni
Bitimga koʻra, sobiq ittifoqning yadroviy kuchlari ustidan yagona nazorat muvofiqlashtirildi. Rossiya Sovet Ittifoqining BMTdagi aʼzoligini, shu jumladan Xavfsizlik Kengashidagi doimiy oʻrnini davom ettirdi. Sovet prezidenti Mixail Gorbachyov 1991-yil 25-dekabrda isteʼfoga chiqdi, SSSR esa 26-dekabrda rasman tugatildi.
Oʻzbekiston uchun ahamiyati
MDH Oʻzbekiston uchun mustaqillikdan keyingi birinchi koʻp tomonlama tuzilma boʻldi: u sobiq sovet makonidagi iqtisodiy, transport va xavfsizlik aloqalarini yangi, mustaqil davlatlararo asosda saqlab turishga xizmat qildi. Tashkilot qarorgohi Belarusning Minsk shahrida joylashgan.
