O‘zbekiston mustaqilligi: 1991-yil 31-avgustga olib borgan yo‘l
Suverenitet deklaratsiyasidan (1990) 1991-yil 31-avgustdagi mustaqillik e’loniga va 29-dekabr referendumiga qadar — sanalar, raqamlar va nation-building bosqichlari bilan faktik tarix.
O‘zbekiston Mustaqillik kunini har yili 1-sentabrda nishonlaydi. Uning ortida — bir necha yillik siyosiy jarayon: Sovet Ittifoqining so‘nggi yillari, suverenitet uchun harakat va 1991-yil avgustidagi voqealar. Quyida mustaqillikka olib borgan yo‘l faqat tasdiqlangan sanalar va raqamlar asosida bayon etiladi.
Sovet davrining so‘nggi yillari
1989-yil iyun oyida Farg‘ona vodiysida millatlararo to‘qnashuvlar yuz berib, 100 dan ortiq kishi halok bo‘ldi. Xuddi shu davrda, 1989-yil 23-iyunda Islom Karimov O‘zbekiston Kompartiyasining birinchi kotibi etib tayinlandi. 1990-yil 24-martda O‘zbekiston Oliy Kengashi uni respublika prezidenti etib sayladi (bu umumxalq ovozi emas edi).
1990-yil 20-iyunda O‘zbekiston Oliy Kengashi Suverenitet deklaratsiyasini qabul qildi va respublika qonunlarining ustunligini e’lon qildi. O‘zbekiston bu qadamni qo‘ygan birinchi Markaziy Osiyo respublikasi bo‘ldi.
1991-yil avgust va mustaqillik e’loni
1991-yil 19–21-avgustda Moskvada Gorbachyovga qarshi davlat to‘ntarishiga urinish (GKChP) bo‘ldi. Uning muvaffaqiyatsizlikka uchrashi Sovet respublikalarida mustaqillik e’lonlarini tezlashtirdi.
1991-yil 31-avgustda Toshkentda O‘zbekiston Oliy Kengashining favqulodda sessiyasi davlat mustaqilligini e’lon qildi, “Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida”gi konstitutsiyaviy qonunni qabul qildi va O‘zbekiston SSRni O‘zbekiston Respublikasi deb qayta nomladi. Shu qaror bilan 1-sentabr Mustaqillik kuni deb belgilandi.
29-dekabr referendumi va saylov
1991-yil 29-dekabrda mustaqillik bo‘yicha umumxalq referendumi o‘tkazildi: ishtirokchilarning 98,26 foizi (9 718 155 ovoz) mustaqillikni ma’qulladi, saylovchilar faolligi ~94 foiz bo‘ldi. Ayni kuni birinchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri prezident saylovi bo‘lib o‘tdi.
- Mustaqillik e’loni: 1991-yil 31-avgust
- Mustaqillik kuni: 1-sentabr
- Referendum (29-dekabr): 98,26% “ha”, faollik ~94%
- Prezident saylovi: Islom Karimov ~86–87% bilan g‘olib
- Raqib: Muhammad Solih (Erk) ~12%
Prezident saylovida Islom Karimov (Xalq demokratik partiyasi) g‘olib chiqdi — turli manbalarda uning natijasi 86–87 foiz oralig‘ida keltiriladi. Yagona raqib Muhammad Solih (Erk demokratik partiyasi) qariyb 12 foiz ovoz oldi.
Mustaqillikdan keyingi ilk qadamlar
1991-yil dekabrida SSSR tarqaldi (25-dekabrda Gorbachyov iste’foga chiqdi, 26-dekabrda ittifoq rasman tugatildi); O‘zbekiston Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligiga (MDH) a’zo bo‘ldi. 1992-yil 2-martda O‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkilotiga qabul qilindi. 1992-yil 8-dekabrda yangi Konstitutsiya qabul qilindi, 1994-yilda esa milliy valyuta — so‘m muomalaga kiritildi.
Manbalar haqida eslatma
Ayrim ko‘rsatkichlar (masalan, prezident saylovi foizi) manbaga qarab bir oz farq qiladi: rasmiy g‘arb hisobotlari “86 foiz”, batafsil sanoq esa 87,14 foizni keltiradi. Mustaqillik referendumi bo‘yicha “98 foizdan ortiq” barcha manbalarda mos keladi. Sanalar bir necha nufuzli manba bo‘yicha tekshirilgan.
