O‘zbekiston mustaqilligining ilk yillari: davlat qurilishi (1991–1994)

O‘zbekiston mustaqillikni 1991-yil 31-avgustda e’lon qildi. Bundan keyingi bir necha yil — yangi davlatni qurish davri bo‘ldi: referendum va saylov, davlat ramzlari, konstitutsiya, o‘z valyutasi va xalqaro tashkilotlarga a’zolik. Quyida bu ilk yillar faqat tasdiqlangan sanalar va raqamlar asosida bayon etiladi.

Referendum va birinchi prezident saylovi

1991-yil 29-dekabrda mustaqillik bo‘yicha umumxalq referendumi o‘tkazildi. Rasmiy natijalarga ko‘ra, ishtirokchilarning 98,26 foizi mustaqillikni ma’qulladi (faollik ~94%). Ayni kuni birinchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri prezident saylovi ham bo‘lib o‘tdi: rasmiy natijaga ko‘ra, Islom Karimov 87,14% ovoz bilan g‘olib chiqdi, yagona raqib Muhammad Solih (Erk) esa ~12,49% oldi.

Muhim izoh: bu raqamlar rasmiy natijalardir. Xalqaro kuzatuvchilar 1991-yilgi saylovni erkin va adolatli deb hisoblamagan; muxolifat natijalarni tortishuvli deb bilgan. Shu bois yuqoridagilar «rasmiy e’lon qilingan» natija sifatida keltiriladi.

Reklama

Davlat ramzlari

Mustaqil davlat o‘z ramzlarini bosqichma-bosqich qabul qildi: Davlat bayrog‘i — 1991-yil 18-noyabrda; Davlat gerbi — 1992-yil 2-iyulda; Davlat madhiyasi — 1992-yil 10-dekabrda tasdiqlandi. Madhiya musiqasi Mutal Burhonov, matni esa Abdulla Oripovga tegishli.

Konstitutsiya

O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi 1992-yil 8-dekabrda Oliy Kengashning 11-sessiyasida qabul qilindi (dastlabki tahrirda 6 bo‘lim, 26 bob va 128 modda). 8-dekabr — Konstitutsiya kuni sifatida nishonlanadi.

Xalqaro tashkilotlarga a’zolik

O‘zbekiston 1992-yil 2-martda Birlashgan Millatlar Tashkilotiga qabul qilindi (o‘sha kuni yana yetti sobiq Sovet respublikasi bilan birga). Xuddi shu yili mamlakat Jahon banki va Xalqaro valyuta fondiga (ikkalasi ham 1992-yil 21-sentabrda), YExHT/OSCE tarkibiga (1992) qo‘shildi. 1992-yil 28-noyabrda Iqtisodiy Hamkorlik Tashkilotiga (ECO) a’zo bo‘ldi. Bundan avval, 1991-yil dekabrida MDHning ta’sischi imzolovchilaridan biri edi.

Milliy valyuta — so‘m

Mustaqil pul tizimiga o‘tish ikki bosqichda amalga oshdi: 1993-yil 15-noyabrda o‘tkinchi «so‘m-kupon» muomalaga kiritildi (Sovet rubli inflatsiyasidan himoyalanish uchun), 1994-yil 1-iyulda esa doimiy so‘m joriy etildi (1 yangi so‘m = 1000 so‘m-kupon) va yagona qonuniy to‘lov vositasiga aylandi.

Alifbo islohoti

1993-yil 2-sentabrda lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi. O‘tish bosqichma-bosqich bo‘lib rejalashtirilgan; alifbo 1995-yilda qayta ko‘rib chiqildi. Amaliyotda kirill va lotin yozuvlari uzoq vaqt yonma-yon qo‘llanib kelmoqda.

Boshqa nation-building qadamlari

1992-yil 14-yanvarda O‘zbekiston o‘z hududidagi harbiy tuzilmalarni milliy tasarrufga oldi va o‘z Qurolli Kuchlarini tashkil etdi (14-yanvar — Vatan himoyachilari kuni). Markaziy bank 1991-yilda tashkil etilgan bo‘lib, uning roli 1993–1994-yillardagi pul islohotida yaqqol namoyon bo‘ldi. Poytaxt — Toshkent; birinchi prezident — Islom Karimov (1938–2016).

Sanalarda

• Bayroq: 1991-yil 18-noyabr
• Referendum va prezident saylovi: 1991-yil 29-dekabr
• BMTga a’zolik: 1992-yil 2-mart
• Gerb: 1992-yil 2-iyul
• JB va XVFga a’zolik: 1992-yil 21-sentabr
• ECOga a’zolik: 1992-yil 28-noyabr
• Konstitutsiya va madhiya: 1992-yil dekabr (8 va 10-dekabr)
• Lotin alifbosi qonuni: 1993-yil 2-sentabr
• So‘m-kupon: 1993-yil 15-noyabr; so‘m: 1994-yil 1-iyul

Eslatma

Yuqoridagilar — tasdiqlangan sanalar va rasmiy natijalarning faktik bayoni. 1991-yilgi referendum va saylov foizlari rasmiy manbalarga tegishli va mustaqil ravishda tasdiqlanmagan; ular shunday izoh bilan keltirildi.