O'zbekistonning NATO «Tinchlik yo'lida sheriklik» dasturiga qo'shilishi (1994) va ilk tashqi siyosat

NATO «Tinchlik yo'lida sheriklik» (ingl. Partnership for Peace, PfP) dasturini 1994-yil yanvarda — Bryusseldagi sammitda (10–11-yanvar) — e'lon qildi; doiraviy hujjat 1994-yil 10-yanvarda chiqarildi. O'zbekiston bu hujjatni 1994-yil 13-iyulda imzoladi. NATOning rasmiy imzolar ro'yxatiga ko'ra, O'zbekiston nomidan hujjatni tashqi ishlar vaziri Saidmuxtor Saidqosimov imzolagan. Markaziy Osiyo qo'shnilaridan Turkmaniston (10-may), Qozog'iston (27-may) va Qirg'iziston (1-iyun) ilgariroq imzolagan; O'zbekiston to'rtinchi bo'ldi. (Manba: NATO — Signatures of the Partnership for Peace Framework Document; CVCE — Framework Document, 10.01.1994.)

«Tinchlik yo'lida sheriklik» nima?

PfP — NATO bilan ayrim sherik davlatlar o'rtasidagi amaliy ikki tomonlama hamkorlik dasturi; u a'zolik emas va o'zaro mudofaa kafolati ham emas. Dastur mudofaa islohoti, qo'shinlarning o'zaro mosligi (interoperability) va qo'shma mashqlar (tinchlikparvarlik, qidiruv-qutqaruv, insonparvarlik) ga qaratilgan. Har bir sherik davlat o'z ishtirok darajasini Individual sheriklik dasturi orqali o'zi belgilaydi. (Manba: NATO; CVCE — Framework Document.)

O'zbekistonning ilk yillardagi tashqi siyosati

O'zbekiston mustaqillikni 1991-yil 31-avgustda e'lon qildi; Islom Karimov 1991-yil 29-dekabrda prezident etib saylandi. Mamlakat 1992-yil 2-martda BMTga a'zo bo'ldi, o'sha yili AQSh bilan diplomatik munosabatlar o'rnatildi (19-fevral) va AQShning Toshkentdagi elchixonasi 16-martda ochildi. O'zbekiston YXHT (o'shanda SCCE)ning ishtirokchi davlatiga, shuningdek mustaqillikdan so'ng MDHga a'zo bo'ldi. Ilk yillarda O'zbekiston tashqi siyosati Rossiya, G'arb, Turkiya va qo'shnilar o'rtasida muvozanat saqlashga — «mustaqillik» va o'z kuchiga tayanish shiorlari ostida — qurildi. (Manba: NATO; Wikipedia — US–Uzbekistan relations; Chatham House — Fazendeiro.)

Reklama

Keyingi hamkorlik bosqichlari

1990-yillar o'rtalarida hamkorlik yangi shakllar oldi. Qozog'iston, Qirg'iziston va O'zbekiston prezidentlari 1995-yil 15-dekabrda Markaziy Osiyo tinchlikparvar batalyoni (CENTRASBAT)ni tuzish to'g'risida qaror qabul qildi; batalyon 1995–1996-yillarda tashkil etilib, 1997 va 1998-yillarda AQSh/NATO bilan birgalikda mashqlar o'tkazdi. 1997-yil 29-mayda NATO Yevro-Atlantika sheriklik kengashi (EAPC)ni tuzdi va O'zbekiston uning a'zosi bo'ldi. (Manba: NTI — EAPC; Silk Road Studies — CENTRASBAT.)

Mudofaaviy o'ziga tayanish doktrinasi

O'zbekistonning tashqi siyosat doktrinasi suverenitet va harbiy betaraflikka urg'u berdi. 2012-yil avgustda Oliy Majlis yangi «Tashqi siyosat faoliyati konsepsiyasi»ni qabul qildi: unga ko'ra mamlakat hududida xorijiy harbiy bazalarga yo'l qo'yilmaydi, harbiy bloklarga a'zo bo'linmaydi va chet elga qo'shin yuborilmaydi. Shu sabab O'zbekistonning NATO bilan munosabatlari doimo sheriklik doirasida qolib, a'zolikka aylanmadi. (Manba: CACI Analyst — Uzbekistan's New Foreign Policy Concept, 2012; Eurasianet.)

Xulosa

1994-yil 13-iyuldagi «Tinchlik yo'lida sheriklik» hujjatini imzolash — mustaqil O'zbekistonning G'arb bilan amaliy harbiy-siyosiy hamkorlikka qo'ygan ilk rasmiy qadamlaridan biri edi. Biroq bu a'zolik emas, balki har bir tomon o'z darajasini belgilaydigan sheriklik bo'lgani uchun, O'zbekiston uni o'zining ko'p qutbli va harbiy betaraflikka tayangan tashqi siyosati doirasida saqlab qoldi.