1995-yil 26-mart referendumi: Islom Karimovning prezidentlik vakolati 2000-yilgacha uzaytirildi
1995-yil 26-martda O‘zbekistonda referendum o‘tkazilib, Prezident Islom Karimovning 1991-yilda saylangan vakolat muddati 2000-yilgacha uzaytirildi — shu bilan navbatdagi prezidentlik saylovi kechiktirildi. Rasmiy natijalarga ko‘ra, ovoz berishda qatnashganlarning 99,6 foizi «ha» dedi. Bu — faqat manbalarga asoslangan tarixiy ma’lumotnoma.
1995-yil 26-martda O‘zbekistonda umumxalq referendumi o‘tkazildi. Unga qo‘yilgan savol Prezident Islom Karimovning vakolat muddatini uzaytirishga oid edi: taklif Karimovning 1991-yilda saylangan muddatini 2000-yilgacha cho‘zishni nazarda tutardi. Shu tariqa aks holda o‘tkazilishi lozim bo‘lgan navbatdagi prezidentlik saylovi kechiktirildi. Quyida faqat manbalarga asoslangan faktlar keltiriladi.
Tarixiy sharoit
Islom Karimov 1991-yil 29-dekabrda O‘zbekistonning birinchi umumxalq prezidentlik saylovida davlat rahbari etib saylangan edi. 1994-yil dekabrda mamlakatda birinchi Oliy Majlis saylovlari bo‘lib o‘tdi va 1995-yil fevralda yangi parlament ish boshladi. 1995-yilgi referendum shu Oliy Majlis tashabbusi bilan e’lon qilindi.
Rasmiy natijalar
Markaziy saylov komissiyasining rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, referendumda «ha» deb 11 199 415 ovoz (99,64%), «yo‘q» deb 40 617 ovoz (0,36%) berildi. Ovoz berishda qatnashish darajasi 99,34% ni tashkil etdi (jami 11 245 028 ovoz). Shunday qilib, taklif ovoz berganlarning taxminan 99,6 foizi tomonidan ma’qullandi.
Xalqaro baholar
Referendum xalqaro miqyosda tanqidga uchradi. AQSh referendumni «ochiq jamoatchilik muhokamasi yo‘qligi» uchun tanqid qildi va bir shaxs butun oilasi nomidan ovoz bergan holatlar qayd etilganini ta’kidladi. Kuzatuvchilarning qayd etishicha, ovoz berishda faqat «yo‘q» deb ovoz bermoqchi bo‘lganlar alohida kabinaga kirgan, «ha» deganlar esa belgilanmagan byulletenni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qutisiga tashlagan.
Keyingi oqibatlari
1995-yilgi referendum 1990-yillarda prezidentlik hokimiyatini mustahkamlash jarayonining bir qismi bo‘ldi. Dastlab Karimov referendumni ikkinchi muddatga qayta saylanish deb talqin qilib, 2000-yilda vakolatdan ketishi kerakligini aytgan edi; biroq qonun chiqaruvchi organ bu talqinga qarshi qaror qabul qilgach, Karimov 2000-yilda saylovda qatnashishini e’lon qildi. U 2000 va 2007-yillardagi saylovlarda g‘olib chiqdi va 2016-yilda vafotigacha davlat rahbari bo‘lib qoldi.
Xulosa: 1995-yil 26-mart referendumi Islom Karimovning prezidentlik vakolatini 2000-yilgacha uzaytirdi va navbatdagi saylovni kechiktirdi; rasmiy natijalarga ko‘ra u deyarli bir ovozdan ma’qullandi, ammo xalqaro kuzatuvchilar jarayonni tanqid qildi. Ma’lumotnomadagi sanalar va raqamlar keltirilgan manbalarga asoslanadi.
