O‘zbekiston milliy valyutasi: so‘mning joriy etilishi (1993–1994)

So‘m — O‘zbekistonning milliy valyutasi — 1994-yil 1-iyulda muomalaga kiritilgan. Undan oldin, 1993-yil 15-noyabrda o‘tish davri uchun so‘m-kupon joriy etilgan edi. O‘z pul birligiga ega bo‘lish — 1991-yil 31-avgustda e’lon qilingan mustaqillikdan keyingi iqtisodiy suverenitetning muhim bosqichlaridan biri bo‘ldi. Quyida bu jarayon rasmiy va nufuzli manbalar asosida, sanalar bilan bayon etiladi.

Fon: rubl zonasidan chiqish

Mustaqillikdan (1991-yil 31-avgust) keyin O‘zbekiston dastlab sovet/rossiya rubli zonasida qoldi; sovet va Rossiya banki banknotalari 1993-yil 14-noyabrgacha to‘lov vositasi bo‘lib xizmat qildi. 1993-yilda Rossiya pul islohotini o‘tkazib (1993-yil 24–26-iyulda eski sovet rublini bekor qilishni e’lon qildi) va boshqa respublikalarga yangi banknotalar bilan ta’minlashni to‘xtatdi. Shu sabab O‘zbekiston (Armaniston, Belarus, Qozog‘iston, Moldova va Turkmaniston bilan bir qatorda) 1993-yil noyabrda rubl zonasidan chiqdi.

O‘tish valyutasi: so‘m-kupon (1993)

1993-yil 15-noyabrda so‘m-kupon o‘tish davri milliy pul birligi sifatida muomalaga kiritildi. U rublni 1:1 (tenglik) nisbatida almashtirdi. Maqsad — o‘tish davrida ichki iste’mol bozorini himoya qilish va ijtimoiy majburiyatlarni bajarish edi. Vazirlar Mahkamasining 1993-yil 30-dekabrdagi qarori bilan eski sovet banknotalarining muomalasi 1994-yil 1-yanvardan taqiqlandi va so‘m-kupon yagona to‘lov vositasiga aylandi.

Reklama

Milliy valyuta: so‘m (1994-yil 1-iyul)

To‘laqonli milliy valyuta — so‘m — 1994-yil 1-iyulda muomalaga kiritildi. Almashtirish nisbati: 1 so‘m = 1 000 so‘m-kupon. So‘mning mayda birligi — tiyin (1 so‘m = 100 tiyin). Valyutani O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki chiqardi; Markaziy bank ma’lumotiga ko‘ra, huquqiy asos — 1994-yil 16-iyundagi Prezident Farmoni (UP-870) bo‘lib, so‘m 1-iyuldan kuchga kirdi.

Dastlabki banknotalar va dizayn

1994-yilda muomalaga chiqarilgan dastlabki nominallar: 1, 3, 5, 10, 25, 50 va 100 so‘mlik banknotalar (1994-yilda tanga/tiyin chiqarilmagan; yirikroq — 200, 500, 1000 va undan katta nominallar keyingi yillarda qo‘shildi). Banknotalarning old tomonida O‘zbekiston Davlat gerbi, orqa tomonida Samarqanddagi Registon — Sherdor madrasasi tasvirlangan (100 so‘mlik notada tovus surati ham bor). Valyutaning xalqaro ISO kodi — UZS.

Keyingi yillar: inflatsiya va yirik nominallar

Inflatsiya sabab yillar davomida yirikroq banknotalar chiqarildi: 50 000 so‘mlik nota — 2017-yil 22-avgustda, 100 000 so‘mlik nota — 2019-yil 25-fevralda. Tiyin tangalari qadrsizlanib, amalda muomaladan chiqdi (1 tiyin nominal jihatdan 2020-yil 1-martgacha qonuniy to‘lov vositasi bo‘lib qoldi).

2017-yilgi valyuta liberallashtirilishi

2017-yil 2-sentabrdagi Prezident farmoni bilan (5-sentabrdan kuchga kirdi) so‘m kursi erkin suzishga (liberallashtirilishga) o‘tkazildi: rasmiy dollar kursi bir kechada ~4 210 so‘mdan ~8 100 so‘mga ko‘tarildi. Bu qadam rasmiy va “qora bozor” kurslari o‘rtasidagi farqni yo‘qotishga qaratilgan edi.

Eslatma

Bu maqola rasmiy va nufuzli manbalardagi faktlarga asoslanadi. 1994-yilgi dastlabki dollar kursi bo‘yicha aniq, tasdiqlangan rasmiy raqam mavjud emas, shu bois u keltirilmadi. Manbalar: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (cbu.uz), Wikipedia (“Uzbekistani sum”), Encyclopedia.com (“Ruble Zone”), Banknote World, RFE/RL (2017 liberallashtirilishi) va Wikimedia Commons (1994-yil banknotalari).