Oʻzbekiston Davlat suvereniteti deklaratsiyasi (1990-yil 20-iyun)
1990-yil 20-iyunda Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi (Oliy Soveti) Davlat suvereniteti deklaratsiyasini qabul qildi — bu mustaqillikning oʻzi emas, balki unga olib borgan muhim qadam edi. Deklaratsiya respublika qonunlarining ustunligini eʼlon qildi. Maqolada uning mazmuni, sovet respublikalaridagi “suverenitetlar paradi” (1988–1990) konteksti, Islom Karimovning 1990-yil 24-martda birinchi prezident etib saylanishi va 1989-yilgi til qonuni, hamda 1991-yil 31-avgustdagi toʻliq mustaqillikka olib borgan yoʻl faktlar bilan bayon etiladi.
1990-yil 20-iyunda Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi (Oliy Soveti) oʻzining ikkinchi sessiyasida Oʻzbekiston SSR Davlat suvereniteti deklaratsiyasini qabul qildi. Bu hujjat toʻliq mustaqillik eʼloni emas, balki unga olib borgan hal qiluvchi bosqichlardan biri edi. Quyida deklaratsiyaning mazmuni va tarixiy oʻrni faktlar bilan bayon etiladi (manbalar: Kun.uz, Britannica va SSSR parchalanishi tarixiga oid akademik manbalar).
Deklaratsiya nimani eʼlon qildi
Deklaratsiya Oʻzbekiston respublika qonunchiligining ittifoq (sovet) qonunlaridan ustunligini eʼlon qildi va ichki hamda tashqi siyosatni respublika yurisdiksiyasiga oʻtkazdi — bu “respublika qonuni ustunligi” daʼvosi edi, mustaqillikning oʻzi emas. Hujjatda huquqiy demokratik davlat qurishga (uni umumxalq referendumi belgilashi lozim edi) sadoqat bildirildi va respublikada yashovchi barcha millat va elatlarning siyosiy, iqtisodiy, etnik hamda madaniy huquqlari, jumladan ona tilini rivojlantirish kafolatlandi.
“Suverenitetlar paradi” konteksti
Deklaratsiya sovet respublikalaridagi “suverenitetlar paradi” (1988–1990) davrida qabul qilindi. Oʻzbekiston 15 ittifoq respublikasi ichida suverenitetni eʼlon qilgan sakkizinchi respublika boʻldi. Rossiya (RSFSR) oʻz suverenitet deklaratsiyasini bundan atigi sakkiz kun oldin — 1990-yil 12-iyunda qabul qilgan edi. Bu jarayonni Boltiqboʻyi respublikalari boshlab bergandi: Estoniya (1988-yil 16-noyabr, birinchi boʻlib), Litva (1989-yil 26-may) va Latviya (1989-yil 28-iyul).
“Qonunlar urushi”
Bu deklaratsiyalar respublika hokimiyatining oʻz hududida markaziy (ittifoq) hokimiyatidan ustunligini eʼlon qilib, Moskva bilan “qonunlar urushi” deb atalgan huquqiy ziddiyatni keltirib chiqardi. Har bir respublika oʻz qonunlarini ittifoq qonunlaridan yuqori qoʻya boshladi — bu SSSRning zaiflashuvi va oxir-oqibat parchalanishining muhim belgilaridan biri edi.
Islom Karimov va prezidentlik lavozimi
Islom Karimov 1989-yil iyunida Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi boʻlgan edi. 1990-yil 24-martda Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi prezident lavozimini taʼsis etib, Karimovni Oʻzbekiston SSRning birinchi prezidenti etib sayladi (yagona nomzod; 491 ovoz yoqlab, 7 ovoz qarshi). Shunday qilib, suverenitet deklaratsiyasi qabul qilinishidan uch oy avval respublikada prezidentlik instituti joriy etilgan edi.
1989-yilgi til qonuni
Xuddi shu milliy uygʻonish kontekstida, 1989-yil 21-oktabrda Oliy Kengash “Davlat tili toʻgʻrisida”gi qonunni qabul qildi va oʻzbek tiliga davlat tili maqomini berdi. Bu sana bugungi kunda har yili “Oʻzbek tili bayrami” sifatida nishonlanadi. Til qonuni va suverenitet deklaratsiyasi milliy oʻzlikni tiklashning bir zanjirining halqalari edi.
Mustaqillikka olib borgan yoʻl
1990-yilgi suverenitet deklaratsiyasi mustaqillikning oʻzi emas, balki unga qadam edi. 1991-yil avgustidagi Moskvadagi davlat toʻntarishi urinishidan soʻng, Oʻzbekiston 1991-yil 31-avgustda toʻliq davlat mustaqilligini eʼlon qildi; Mustaqillik kuni 1-sentabrda nishonlanadi.
1991-yil 29-dekabr: referendum va saylov
1991-yil 29-dekabrda mustaqillik boʻyicha referendum oʻtkazildi va u ~94% ishtirok bilan ~98% “yoqlab” ovozi bilan maʼqullandi. Aynan oʻsha kuni birinchi toʻgʻridan-toʻgʻri prezident saylovi boʻlib oʻtdi: Islom Karimov ~87,14% ovoz bilan gʻolib chiqdi, “Erk” partiyasidan Muhammad Solih ~12,49% oldi — bu Oʻzbekistonda haqiqiy muxolif nomzod ishtirok etgan yagona prezident saylovi boʻlib qoldi.
