O'zbekiston va Xitoy o'rtasida diplomatik munosabatlarning o'rnatilishi (1991–1996)

1991-yil 31-avgustda O'zbekiston davlat mustaqilligini e'lon qildi, o'sha yilning dekabr oyi oxirida esa SSSR rasman tarqatildi. Shu voqealar ketidan yangi mustaqil davlatni xalqaro miqyosda tan olish to'lqini boshlandi. Mustaqillikning birinchi oylarida O'zbekiston jahonning yirik davlatlari bilan diplomatik munosabatlar o'rnatdi; ana shular qatorida Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) ham bo'lib, u mamlakatimizni dastlabki tan olgan davlatlardan biri hisoblanadi. Quyida 1991–1996-yillarda O'zbekiston va Xitoy o'rtasidagi diplomatik munosabatlarning o'rnatilishi aniq sanalar va manbalar asosida bayon etiladi.

Tan olish (1991-yil 27-dekabr) va diplomatik munosabatlar (1992-yil 2-yanvar)

Xitoy Xalq Respublikasi O'zbekiston mustaqilligini 1991-yil 27-dekabrda tan oldi, ikki davlat o'rtasida rasmiy diplomatik munosabatlar esa 1992-yil 2-yanvarda o'rnatildi. (Manba: Wikipedia — China–Uzbekistan relations; Beijing Review, 2017.) Xitoy o'sha davrda Markaziy Osiyoning beshala davlati — Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O'zbekiston bilan 1992-yilning yanvar oyi boshida ketma-ket diplomatik munosabatlar o'rnatdi. Shu tariqa Xitoy O'zbekistonni dastlabki tan olgan va u bilan birinchilardan bo'lib rasmiy aloqa o'rnatgan davlatlar qatoridan joy oldi (Manba: Beijing Review, 2017).

Elchixonalarning ochilishi

Diplomatik munosabatlar o'rnatilgach, ikki davlat elchixonalar tashkil etishga kirishdi. Xitoyning Toshkentdagi elchixonasi 1992-yilda faoliyat boshladi; Guan Xenguan (Guan Hengguang) 1992-yil fevralidan 1997-yil yanvarigacha Xitoyning O'zbekistondagi birinchi elchisi bo'lib ishladi. (Manba: Wikipedia — List of ambassadors of China to Uzbekistan.) O'zbekistonning Pekindagi elchixonasi keyinroq, 1995-yil may oyida ochildi; Shavkat Alimov 1995-yil dekabrdan O'zbekistonning Xitoydagi birinchi elchisi sifatida faoliyat yuritdi (Manba: Wikipedia — List of ambassadors of Uzbekistan to China).

Reklama

Islom Karimovning birinchi tashrifi (1992-yil mart)

Diplomatik munosabatlar o'rnatilganidan so'ng oradan ko'p o'tmay, 1992-yil martida O'zbekiston Prezidenti Islom Karimov Xitoyga davlat tashrifi bilan bordi va bu ikki mamlakat o'rtasidagi do'stlik hamda hamkorlikning rasmiy boshlanishi bo'ldi. (Manba: Beijing Review, 2017.) Tashrif chog'ida iqtisodiy, savdo va texnik hamkorlikka oid bir qator asos soluvchi hujjatlar imzolandi; jumladan, 1992-yilda tomonlar bir-biriga eng qulaylik yaratilgan davlat (Most Favored Nation) maqomini beruvchi savdo-iqtisodiy bitim tuzdi (Manba: Vivekananda International Foundation, 2017).

Qo'shma kommunike va asosiy printsiplar

Dastlabki bosqichda (1992–2000) ikki davlat o'rtasida bir necha qo'shma hujjat qabul qilindi: diplomatik munosabatlar o'rnatish to'g'risidagi qo'shma kommunike (1992-yil yanvar), ikkinchi qo'shma kommunike (1992-yil mart) va do'stlik hamda hamkorlikni rivojlantirish bo'yicha qo'shma bayonot (2000-yil). (Manba: Beijing Review, 2017.) Shu hujjatlarda O'zbekiston «yagona Xitoy» (one-China) printsipini, ya'ni Xitoy Xalq Respublikasi hukumatini butun Xitoyning yagona qonuniy hukumati deb tan olishini e'lon qildi; tomonlar o'zaro suverenitetni hurmat qilish va ichki ishlarga aralashmaslik printsiplarini tasdiqladi (Manba: Wikipedia — China–Uzbekistan relations).

Dastlabki savdo va iqtisodiy hamkorlik

1990-yillarda ikki davlat o'rtasidagi savdo hajmi hali kichik edi. 1992-yilda tovar aylanmasi atigi 47,52 million dollarni tashkil etgan. (Manba: Beijing Review, 2017.) 1992–2002-yillar oralig'ida yillik ikki tomonlama savdo aylanmasi, odatda, 140 million dollardan oshmagan (Manba: Vivekananda International Foundation, 2017; Caspian Policy Center). Shu bilan birga, 1994-yilda Xitoy Bosh vaziri Li Pen O'zbekistonga tashrif buyurganda, O'zbekiston Qirg'iziston orqali Xitoyga to'g'ridan-to'g'ri temir yo'l qurish g'oyasini ilgari surdi; bu loyiha g'oyasi keyingi o'n yilliklargacha muhokama qilib kelindi (Manba: Caspian Policy Center).

Strategik fon: «Shanxay beshligi» (1996)

1996-yil 26-aprelda Shanxayda Xitoy, Rossiya, Qozog'iston, Qirg'iziston va Tojikiston davlat rahbarlari chegara hududlarida harbiy ishonchni chuqurlashtirish to'g'risidagi shartnomani imzolab, «Shanxay beshligi» (Shanghai Five) jarayonini boshlab berdi. (Manba: Wikipedia — Shanghai Cooperation Organisation.) Muhim izoh: O'zbekiston «Shanxay beshligi»ning asoschi a'zosi BO'LMAGAN; mamlakat bu tuzilmaga faqat 2001-yilda qo'shilgan va o'sha yili (2001-yil 15-iyun) guruh Shanxay hamkorlik tashkilotiga (ShHT) aylantirilgan (Manba: Wikipedia — Shanghai Cooperation Organisation; Türkiye Tashqi ishlar vazirligi).

Ahamiyati va diaspora uchun qisqa yakun

1991–1996-yillardagi bu bosqich yangi mustaqil O'zbekiston uchun ko'p qirrali — ya'ni ko'p vektorli — tashqi siyosatning muhim ustunlaridan birini shakllantirdi. Xitoy bilan munosabatlarning o'rnatilishi, elchixonalarning ochilishi, birinchi davlat tashrifi va asos soluvchi hujjatlarning imzolanishi mamlakatning jahon maydonidagi suvereniteti va mustaqil tashqi aloqalarini mustahkamladi. Diaspora va vatandoshlar uchun bu tarix — O'zbekistonning mustaqillik yillarida qanday qilib yirik qo'shni davlat bilan teng huquqli, suverenitetni o'zaro hurmat qilishga asoslangan aloqalar qurganini ko'rsatadi. Keyingi o'n yilliklarda bu poydevor ustida kengroq iqtisodiy va strategik hamkorlik rivojlandi (Manba: Beijing Review, 2017; Caspian Policy Center).