«Pax Silica» va WAICO: Qozog‘iston ikkala AI tuzilmasida, O‘zbekiston ariza berdi
Qozog‘iston 25-iyunda AQSh boshchiligidagi «Pax Silica» tashabbusiga, 16-iyulda esa Xitoy tashkil etgan WAICOga qo‘shildi. Reuters xabariga ko‘ra, Vashington o‘nlab davlatlardan tanlov qilishni so‘ramoqchi.
Markaziy Osiyo davlatlari sun’iy intellekt sohasida ikkita raqib xalqaro tuzilma o‘rtasida qoldi: AQSh boshchiligidagi «Pax Silica» va Xitoy tashkil etgan WAICO. Qozog‘iston — hozircha ikkalasiga ham a’zo bo‘lgan yagona ma’lum davlat.
«Pax Silica» nima?
«Pax Silica» tashabbusi Vashington tomonidan 2025-yil dekabrida e’lon qilingan. U sun’iy intellekt iqtisodiyoti uchun zarur ta’minot zanjirlari va fizik infratuzilmani qamrab oladi: kritik minerallar, yarimo‘tkazgichlar, energetika, data-markazlar va hisoblash quvvatlari.
Radio Ozodlik (RFE/RL) ma’lumotiga ko‘ra, tashabbusni 25 davlat imzolagan. The Times of Central Asia esa AQShning «AI Opportunity» bayonotini 35 davlat imzolaganini qayd etadi.
Qozog‘iston qachon qo‘shildi
Qozog‘iston «Pax Silica»ga 2026-yil 25-iyunda rasman qo‘shildi va Markaziy Osiyoda buni qilgan birinchi davlat bo‘ldi. Qo‘shilish deklaratsiyasini Vashingtonda Bosh vazir o‘rinbosari, sun’iy intellekt va raqamli rivojlanish vaziri Jaslan Madiyev imzoladi.
WAICO nima?
Jahon sun’iy intellekt hamkorligi tashkiloti (World Artificial Intelligence Cooperation Organization, WAICO) 2026-yil 16-iyulda Shanxayda, Jahon sun’iy intellekt konferensiyasi arafasida 29 davlat tomonidan imzolangan bitim asosida tashkil etildi. Tashkilot shtab-kvartirasi Shanxayda joylashgan.
Tashkilotni tashkil etish g‘oyasini 2025-yil iyulida Xitoy Bosh vaziri Li Qiang ilgari surgan edi. RFE/RL ma’lumotiga ko‘ra, a’zolar orasida Xitoy, Rossiya, Qozog‘iston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Pokiston, Indoneziya va Braziliya bor.
Raqamlarda
- «Pax Silica» e’lon qilingan sana: 2025-yil dekabr
- «Pax Silica» ishtirokchilari: 25 davlat
- Qozog‘iston qo‘shilgan sana: 2026-yil 25-iyun
- WAICO ta’sis etilgan sana: 2026-yil 16-iyul, Shanxay
- WAICO ta’sischilari: 29 davlat
- AQShning «AI Opportunity» bayonoti: 35 davlat
- Ikkala tuzilmada ham bo‘lgan ma’lum davlat: 1 — Qozog‘iston
Vashington bosimi
Reuters agentligi AQSh hukumati o‘nlab davlatlarga raqobatlashayotgan sun’iy intellekt tashabbuslari o‘rtasida tanlov qilish kerakligini bildirishga tayyorgarlik ko‘rayotganini xabar qilgan edi. Agentlik ko‘rgan Davlat departamenti xat loyihasida raqib tuzilmaga qo‘shilgan davlatlar AQSh boshchiligidagi koalitsiyadan chetlatilishi mumkinligi ogohlantirilgan.
Hamma narsaning bir qismi bo‘lish — hech narsaning bir qismi bo‘lmaslikdir.
— AQSh Davlat departamentining Reuters ko‘rgan xat loyihasidan (avgust 2026)
RFE/RL xabariga ko‘ra, xat hisobot chop etilgan paytda hali yuborilmagan edi. AQShning Janubiy va Markaziy Osiyo bo‘yicha maxsus vakili — Serjio Gor.
Qozog‘iston pozitsiyasi
Prezident Qasim-Jomart Toqayev Shanxaydagi konferensiyada qatnashgan edi. RFE/RL uning quyidagi so‘zlarini keltiradi.
Bu masalada bizning yondashuvlarimiz Xitoy pozitsiyasiga mos keladi.
— Qasim-Jomart Toqayev, Qozog‘iston Prezidenti (RFE/RL tarjimasidan, 2026)
Siyosatshunos, «Kemel Arna» jamoat fondi direktori Zamir Karajanov Times of Central Asia bilan suhbatda Qozog‘istonning ikki tomonlama a’zoligini izohladi.
Amerika tomoni ochiq kodli yondashuvdan uzoqlashmoqda va texnologiya almashishda muammolar bo‘ladi.
— Zamir Karajanov, siyosatshunos, «Kemel Arna» jamoat fondi direktori (Times of Central Asia tarjimasidan, sentabr 2026)
Qozog‘iston ham sun’iy intellekt siyosat quroli sifatida ishlatilishini istamaydi va bu masalada biz Xitoy bilan kelishamiz.
— Zamir Karajanov, siyosatshunos, «Kemel Arna» jamoat fondi direktori (Times of Central Asia tarjimasidan, sentabr 2026)
O‘zbekiston nima qilmoqda
O‘zbekistonning AQShdagi elchisi Furqat Sidiqov avgust oxirida jurnalistlar bilan uchrashuvda Toshkent «Pax Silica»ga qo‘shilish uchun murojaat qilganini aytdi. RFE/RL ma’lumotiga ko‘ra, O‘zbekiston ayni paytda WAICO a’zosi hisoblanadi.
Ekspert baholari
«Second Floor Strategies» kompaniyasi prezidenti Uayder Alexandro Sanches Ozodlikka bergan izohida Qozog‘istonning qarorini himoya qildi.
Ostona ikkala blokka qo‘shilib xato qilgan deb hisoblamayman.
— Uayder Alexandro Sanches, «Second Floor Strategies» prezidenti (RFE/RL tarjimasidan, sentabr 2026)
Hudson instituti katta ilmiy xodimi Ken Moriyasu esa Qozog‘istonni ishonchli sherik sifatida saqlab qolish muhimroq ekanini qayd etdi.