Paxta ishi (Oʻzbek ishi): 1980-yillardagi tergov va uning oqibatlari
"Paxta ishi" yoki "Oʻzbek ishi" — 1980-yillarda Sovet Ittifoqida Oʻzbekiston paxta xoʻjaligidagi "qoʻshib yozish" (pripiski) va korrupsiya boʻyicha olib borilgan yirik jinoiy tergov. Tergov natijasida 800 ga yaqin jinoiy ish qoʻzgʻatildi, 4 mingdan ortiq kishi aybdor deb topildi. Quyida bu voqealar — sabablari, koʻlami va oqibatlari faqat tekshirilgan manbalar asosida bayon etiladi.
"Paxta ishi" (ruscha: Хлопковое дело), koʻpincha "Oʻzbek ishi" (Узбекское дело) deb ham ataladigan voqealar — Sovet Ittifoqining soʻnggi oʻn yilligida Oʻzbekiston paxta xoʻjaligidagi ulkan "qoʻshib yozish" va poraxoʻrlik boʻyicha olib borilgan jinoiy tergovlar majmui. Quyida bu ishning sabablari, koʻlami, asosiy shaxslari va oqibatlari faqat tekshirilgan tarixiy manbalar asosida bayon etiladi.
Sharof Rashidov davri
Sharof Rashidov 1959-yil mart oyidan Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi boʻlib, 1983-yil 31-oktabrda vafotigacha, yaʼni qariyb chorak asr respublikani boshqargan. Aynan uning uzoq hukmronligi davri keyinchalik "paxta ishi" deb atalgan korrupsiya sxemasining avj olgan davri sifatida qaraladi.
"Pripiski": boʻrttirilgan paxta
Ishning markazida "pripiski" — yaʼni yetishtirilmagan paxta hosilini qoʻshib yozish turadi. Manbalarga koʻra, mavjud boʻlmagan paxta uchun Oʻzbekistonga markazdan milliardlab rubl ajratilgan; bir manbaga koʻra, mavjud boʻlmagan paxta uchun jami toʻrt milliard rubl olingan. 1983-yilning oʻzida taxminan 981 ming tonna paxta hosil qilingan deb yozilgan, aslida esa bu paxta mavjud emas edi.
Tergov boshlandi
Tergovni 1983-yil aprel oyida SSSR Bosh prokuraturasi topshirigʻi bilan ikki tergovchi — Telman Gdlyan va Nikolay Ivanov boshqargan. Ular poraxoʻrlik va qoʻshib yozish boʻyicha dalillar toʻplab, baʼzi joylardan katta miqdorda naqd pul va qimmatbaho buyumlar topilganini eʼlon qilgan. Tergov Mixail Gorbachyovning "qayta qurish" va oshkoralik siyosati davriga toʻgʻri keldi.
Ishning koʻlami
Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, ish doirasida 800 ga yaqin jinoiy ish qoʻzgʻatilib, 4 mingdan ortiq kishi turli ayblovlar boʻyicha aybdor deb topilgan. Ayblanganlar orasida yuqori lavozimli shaxslar ham bor edi: SSSR ichki ishlar vazirining oʻrinbosari, Leonid Brejnevning kuyovi Yuriy Churbanov; Rashidovdan keyin respublikani boshqargan Inomjon Usmonxoʻjayev (1988-yil yanvarda lavozimidan chetlatilgan); shuningdek, yirik xoʻjalik rahbari Ahmadjon Odilov hibsga olingan.
Siyosiy taʼsiri
Gdlyan va Ivanov tez orada SSSRda mashhur boʻlib ketdi va ular ishni Kremlgacha yetib boradigan korrupsiya tarmogʻi deb atadi. Tadqiqotchi Rikkardo Kucholla taʼkidlashicha, markaziy hokimiyat olib borgan bu tergov va u atrofidagi targʻibot Oʻzbekistonda butun xalqni ayblashdek qabul qilindi va oʻzbek jamiyatida norozilik hamda xoʻrlanish kayfiyatini kuchaytirdi.
Yakuni va reabilitatsiya
1980-yillarning oxiriga kelib tergovning oʻzi va uni olib borgan tergovchilar faoliyati keng tanqidga uchradi. 1991-yil 25-dekabrda Oʻzbekiston Prezidenti Islom Karimov ish boʻyicha qamoqda boʻlganlarni afv etdi; keyinchalik koʻplab ayblanganlar reabilitatsiya qilindi. Bu sana — mustaqil Oʻzbekiston oʻz tarixiga mustaqil baho bera boshlagan davrga toʻgʻri keladi.
