Pezeshkian BRIKS sammitida: “Bir tomonlama sanksiyalar oziq-ovqat xavfsizligiga bevosita ta’sir qilmoqda”

Eron Prezidenti Mas’ud Pezeshkian 2026-yil 12–13-sentabr kunlari Yangi Dehlida o‘tkazilgan BRIKS sammitida so‘zga chiqdi. U bir tomonlama sanksiyalarni tanqid qilib, ular global oziq-ovqat xavfsizligiga va aholi farovonligiga bevosita ta’sir ko‘rsatayotganini aytdi.

Pezeshkian mavjud moliyaviy va savdo tizimlariga haddan tashqari bog‘liqlik rivojlanayotgan iqtisodiyotlarni siyosiy zarbalarga nisbatan zaif qilib qo‘yganini bildirdi va BRIKS doirasida milliy valyutalarda savdoni kengaytirishga chaqirdi.

Taklif qilingan yo‘nalishlar

• BMT Nizomini himoya qilish bo‘yicha sa’y-harakatlarni muvofiqlashtirish
• Iqtisodiy va moliyaviy hamkorlikni kengaytirish
• Fan va texnologiya sohasida hamkorlikni kuchaytirish
• Energetika va oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha birgalikda ishlash
• Milliy valyutalarda savdo hajmini oshirish

U shuningdek xalqaro mexanizmlarni chinakam isloh qilish zarurligini ta’kidladi.

Sammit va deklaratsiya

XVIII BRIKS sammiti Yangi Dehlidagi “Bharat Mandapam” markazida “Barqarorlik, innovatsiya, hamkorlik va turg‘unlik uchun qurilish” mavzusida o‘tkazildi. Sammitga Hindiston Bosh vaziri Narendra Modi raislik qildi.

12-sentabr kuni liderlar Yangi Dehli deklaratsiyasini qabul qildi. Hujjat 140 banddan iborat bo‘lib, global boshqaruv islohoti, xalqaro mojarolar, savdo va moliya, energetika va iqlim siyosati, texnologiya, sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi hamda insonlar o‘rtasidagi aloqalar mavzularini qamrab oldi.

Sanksiyalar konteksti

BMT Xavfsizlik Kengashi mexanizmi bo‘yicha Eronga nisbatan sanksiyalar 2025-yil 27-sentabrda qayta tiklangan edi. Ular qurol embargosi, ayrim shaxs va tuzilmalarning aktivlarini muzlatish hamda safar cheklovlarini o‘z ichiga oladi.

2026-yil 10-sentabr kuni BMT Xavfsizlik Kengashida Eron sanksiyalari bo‘yicha yangi bahs bo‘lib o‘tdi; ovoz berish natijasi 11 ga 2 nisbatida qayd etilgan edi. 9-sentabrda esa MAGATE Boshqaruvchilar kengashi Eronni agentlik bilan hamkorlik qilishga chaqiruvchi rezolyutsiyani qabul qildi.

Eron pozitsiyasi

Tehron sanksiyalarning qayta tiklanishini huquqiy asosga ega emas deb hisoblaydi. Pezeshkian sammitdan keyingi bayonotlarida Eron tinchlikni ustuvor bilishini va o‘z huquqlariga hurmatni hamda sanksiyalarning bekor qilinishini talab qilishini takrorladi.

Markaziy Osiyo uchun ahamiyati

Eron Markaziy Osiyo uchun dengizga chiqish yo‘llaridan biri hisoblanadi: Bandar-Abbos va Chabahor portlari orqali yuk tashish yo‘nalishlari muhokama qilinadi. Sanksiya rejimi bu yo‘nalishlardan foydalanishni murakkablashtiradi.

Shuningdek, mintaqadagi keskinlik jahon neft narxlariga ta’sir ko‘rsatadi. Qirg‘izistonda 2026-yildagi inflatsiya tahlilida import yoqilg‘isi narxining oshishi asosiy omillardan biri sifatida ko‘rsatilgan.

Eslatma

BRIKS haqida

BRIKS dastlab Braziliya, Rossiya, Hindiston va Xitoyni birlashtirgan format sifatida shakllangan; keyinchalik Janubiy Afrika qo‘shildi. So‘nggi yillarda tashkilot tarkibi kengaydi va unga yangi a’zolar, jumladan Eron ham qabul qilindi.

Format rasmiy xalqaro tashkilot emas: uning ustavi va doimiy kotibiyati yo‘q. Qarorlar konsensus asosida qabul qilinadi va ular tavsiya xarakteriga ega.

Shu sababli sammit deklaratsiyalari odatda keng formulalardan iborat bo‘ladi va ularda a’zolarning turlicha pozitsiyalari umumlashtiriladi.

Milliy valyutalarda savdo

Pezeshkian ilgari surgan milliy valyutalarda savdo qilish g‘oyasi BRIKS doirasida bir necha yildan beri muhokama qilinadi. Uning amaliy mohiyati — ikki tomonlama savdoda uchinchi davlat valyutasidan foydalanishni kamaytirish.

Amalda bu bir qator texnik masalalarni keltirib chiqaradi: valyuta kurslarining tebranishi, savdo balansidagi nomutanosiblik va to‘plangan mablag‘ni qayerga joylashtirish.

Savdo balansi nomutanosib bo‘lganda bir tomon boshqa tomonning valyutasini ortiqcha to‘playdi va undan foydalanish imkoniyati cheklangan bo‘lishi mumkin.

Yangi Dehli deklaratsiyasi

12-sentabr kuni qabul qilingan deklaratsiya 140 banddan iborat. U global boshqaruv islohoti, xalqaro mojarolar, savdo va moliya, energetika va iqlim siyosati, texnologiya, sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi hamda insonlar o‘rtasidagi aloqalar mavzularini qamrab oldi.

Sammit “Bharat Mandapam” markazida “Barqarorlik, innovatsiya, hamkorlik va turg‘unlik uchun qurilish” mavzusida o‘tkazildi va unga Hindiston Bosh vaziri raislik qildi.

Eronga nisbatan sanksiyalar

BMT Xavfsizlik Kengashi mexanizmi bo‘yicha Eronga nisbatan sanksiyalar 2025-yil 27-sentabrda qayta tiklandi. Ular qurol embargosi, aktivlarni muzlatish va safar cheklovlarini o‘z ichiga oladi hamda davlatlarga Eronga yo‘naltirilgan yuklarni tekshirish huquqini beradi.

2026-yil 9-sentabr kuni MAGATE Boshqaruvchilar kengashi Eronni agentlik bilan hamkorlik qilishga chaqiruvchi rezolyutsiyani qabul qildi. 10-sentabrda esa BMT Xavfsizlik Kengashida sanksiyalar bo‘yicha ovoz berish 11 ga 2 nisbatida yakunlandi.

Tehron sanksiyalarning qayta tiklanishini huquqiy asosga ega emas deb hisoblaydi.

Harbiy kontekst

2026-yil fevralidan beri AQSh va Isroil bilan Eron o‘rtasida harbiy to‘qnashuvlar davom etmoqda. Sentabr oyida bir nechta voqea qayd etildi, jumladan 5-sentabrda AQSh Hurmuz bo‘g‘ozi hududida uchta neft tankeriga zarba berganini e’lon qildi.

Pezeshkian sammitdagi chiqishida iqtisodiy barqarorlikni xavfsizliksiz ta’minlab bo‘lmasligini aytdi.

Markaziy Osiyo uchun ahamiyati

Eron Markaziy Osiyo uchun dengizga chiqish yo‘llaridan biri hisoblanadi: Bandar-Abbos va Chabahor portlari orqali yuk tashish yo‘nalishlari muhokama qilinadi. Sanksiya rejimi bu yo‘nalishlardan foydalanishni murakkablashtiradi.

Mintaqadagi keskinlik jahon neft narxlariga ham ta’sir ko‘rsatadi. Qirg‘izistonda 2026-yildagi inflatsiya tahlilida import yoqilg‘isi narxining oshishi asosiy omillardan biri sifatida ko‘rsatilgan.

Qozog‘iston va O‘zbekiston BRIKS a’zosi emas, ammo ikkala davlat ham format bilan aloqada: Qozog‘iston prezidenti 12-sentabr kuni sammit chetida AQSh maxsus vakili bilan uchrashdi.

Oziq-ovqat xavfsizligi masalasi

Pezeshkian chiqishida sanksiyalarning oziq-ovqat xavfsizligiga ta’siri alohida ta’kidlandi. Xalqaro amaliyotda oziq-ovqat va dori-darmon odatda gumanitar istisnolar ro‘yxatiga kiritiladi.

Amalda esa to‘lov kanallari va logistikaning cheklanishi bunday istisnolarning ishlashini qiyinlashtiradi: banklar qo‘shimcha risklardan qochib, operatsiyalarni rad etishi mumkin.

Bu hodisa xalqaro adabiyotda “ortiqcha ehtiyotkorlik” (over-compliance) deb ataladi va sanksiyalar rejimining gumanitar oqibatlari muhokamasida markaziy o‘rin egallaydi.

Xalqaro mexanizmlarni isloh qilish

Deklaratsiyada global boshqaruv islohoti masalasi ham qamrab olingan. BRIKS a’zolari uzoq yillardan beri BMT Xavfsizlik Kengashi, Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Jahon bankidagi ovoz taqsimotini qayta ko‘rib chiqishni talab qilib keladi.

Bu talablarning asosi — rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning jahon yalpi mahsulotidagi ulushi oshgani, ammo xalqaro institutlardagi vakilligi shunga mos ravishda o‘zgarmagani.

Eron va BRIKS

Eron BRIKS tarkibiga kengaytirish to‘lqini doirasida qabul qilindi. Tehron uchun format sanksiyalar sharoitida iqtisodiy va siyosiy aloqalarni saqlash vositasi sifatida qaraladi.

Ayni paytda tashkilot a’zolari Eron bilan munosabatlarda turli pozitsiyalarga ega va bu deklaratsiya matnida umumiy formulalar orqali aks etadi.

Sammit chetidagi ikki tomonlama uchrashuvlar odatda ko‘p tomonlama hujjatlardan ko‘ra aniqroq natijalar beradi.

Sammitdagi chiqishlar davlatlarning rasmiy pozitsiyalarini ifodalaydi. Deklaratsiya matni konsensus asosida qabul qilingan hujjat bo‘lib, unda ayrim masalalar umumiy formulalar bilan ifodalangan.