Qarshi-Xonobod (K2) harbiy bazasi va Oʻzbekiston–AQSh harbiy hamkorligi (2001–2005)
2001-yil 11-sentabr voqealaridan soʻng Oʻzbekiston Qarshi-Xonobod (K2) sobiq sovet aviabazasini AQSh harbiylari ixtiyoriga berdi — Afgʻonistondagi «Enduring Freedom» operatsiyasi uchun. Baza logistika, qidiruv-qutqaruv va maxsus kuchlar uchun ishlatilgan; 2002-yil mart oyida ikki davlat Strategik sheriklik deklaratsiyasini imzolagan. 2005-yil may oyidagi Andijon voqealari va keyingi diplomatik keskinlikdan soʻng Oʻzbekiston bazani boʻshatish toʻgʻrisida rasmiy ogohlantirish berdi; AQSh kuchlari shu yil noyabrda chiqib ketdi. Faqat faktlar asosida tarixiy maʼlumotnoma.

Mustaqil Oʻzbekiston tashqi siyosatidagi eng keskin burilishlardan biri 2001-yil kuzida yuz berdi: mamlakat sobiq sovet aviabazasini AQSh harbiylari ixtiyoriga berdi. «K2» nomi bilan mashhur boʻlgan bu baza toʻrt yil davomida Afgʻonistondagi operatsiyalarning muhim tayanch nuqtasi boʻldi, 2005-yilda esa yopildi. Quyida bu bazaning tarixi faqat faktlar asosida bayon etiladi.
K2 nima
Qarshi-Xonobod (Qarshi-Xonobod) — Oʻzbekistonning janubi-sharqida, Qashqadaryo viloyatidagi Xonobod yaqinida joylashgan sobiq sovet davri aviabazasi; AQSh harbiylari uni «K2» deb atagan. Baza Afgʻoniston chegarasidan taxminan 145 kilometr uzoqlikda joylashgan. 1992-yil 30-iyunda baza tarqalayotgan Sovet Ittifoqidan mustaqil Oʻzbekiston ixtiyoriga oʻtgan. AQSh harbiylari joylashgach, bu obyekt «Camp Stronghold Freedom» deb nomlangan.
2001-yilgi kelishuv
2001-yil 11-sentabr terror hujumlaridan soʻng Oʻzbekiston Afgʻonistondagi «Enduring Freedom» operatsiyasini qoʻllab-quvvatlash uchun AQSh harbiylariga K2dan foydalanishga ruxsat berdi. Harbiy maqomga oid kelishuv 2001-yil 7-oktabr — Afgʻonistondagi havo operatsiyasi boshlangan kun bilan sanalanadi. Kelishuvga koʻra AQSh bazada 1 500 nafargacha harbiy xizmatchi joylashtirishi mumkin edi.
Baza nima uchun ishlatilgan
K2 asosan oldingi liniyadagi havo-logistika markazi sifatida — C-130 harbiy-transport samolyotlari orqali qoʻshin va yuklarni Afgʻonistonga tashishda, shuningdek jangovar qidiruv-qutqaruv va maxsus kuchlarni qoʻllab-quvvatlashda ishlatildi. 2001-yil 12-dekabrda bazada 10-togʻ diviziyasining quruqlik qoʻshinlari qoʻmondonligi tashkil etildi. 2001–2005-yillar davomida K2 orqali jami qariyb 7 000 nafar AQSh harbiy xizmatchisi (bir vaqtning oʻzida emas, navbatma-navbat) oʻtgan.
2002-yil mart: Strategik sheriklik
2002-yil 12-martda Oʻzbekiston prezidenti Islom Karimov Oq uyda AQSh prezidenti Jorj Bush bilan uchrashdi. Shu davrda ikki davlat «Strategik sheriklik va hamkorlik asoslari toʻgʻrisida deklaratsiya»ni imzoladi. Hujjatda Oʻzbekistonning iqtisodiy liberallashtirish, inson huquqlarini yaxshilash va demokratik islohotlar boʻyicha majburiyatlari AQSh yordami bilan birga qayd etilgan edi.
Kelishuvning yakuni (2005)
2005-yil may oyida Oʻzbekistonning sharqidagi Andijon shahrida yuz bergan voqealar va ulardan keyin Gʻarb tomonidan bildirilgan tanqidlar ikki davlat munosabatlarini keskinlashtirdi. 2005-yil 29-iyulda Oʻzbekiston Tashqi ishlar vazirligi AQSh elchixonasiga rasmiy ogohlantirish topshirib, bazani — texnika, shaxsiy tarkib va jihozlarni — 180 kun (olti oy) ichida boʻshatishni talab qildi. AQSh kuchlari K2dagi faoliyatini shu yil noyabr oyida yakunladi.
Keyingi oqibatlar
K2 yopilgach, Oʻzbekiston–Rossiya aloqalari keskin iliydi: 2005-yil 14-noyabrda ikki davlat oʻzaro mudofaa bandini oʻz ichiga olgan Ittifoqchilik munosabatlari toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladi. Keyinchalik, taxminan 2012-yilda — Pokiston orqali NATO taʼminot yoʻllari uzilgach va Oʻzbekiston Shimoliy taqsimot tarmogʻida muhim ahamiyat kasb etgach — Oʻzbekiston–AQSh harbiy hamkorligi cheklangan koʻrinishda qayta tiklandi.
Nega bu tarix muhim
Qarshi-Xonobod bazasi tarixi mustaqil Oʻzbekistonning 2000-yillardagi tashqi siyosatidagi muvozanat izlashini — bir vaqtning oʻzida AQSh, Rossiya va Xitoy bilan munosabatlarni boshqarishini — yaqqol koʻrsatadi. Bugungi diaspora uchun bu — vatan tarixining xalqaro siyosat bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan qismidir. Ushbu maʼlumotnoma faqat tasdiqlangan faktlar va sanalarni keltiradi.
Manbalar
- Congressional Research Service — Uzbekistan's Closure of the Airbase at Karshi-Khanabad: Context and Implications (RS22295)
- Al Jazeera — Uzbekistan evicts US from base (29–30 July 2005; 180-day notice)
- Wikipedia — Karshi-Khanabad Air Base (location; 30 June 1992 handover; Camp Stronghold Freedom; ~7,000 cumulative personnel; November 2005 withdrawal)
- Wikipedia — United States–Uzbekistan relations (12 March 2002 White House visit; Declaration on Strategic Partnership; 1,500 troop authorization)
- RFE/RL — Putin, Karimov sign 'unprecedented' alliance treaty (14 November 2005)

