COVID-19 va 2020-yil: oʻzbek mehnat migrantlarining ommaviy qaytishi
2020-yilgi pandemiya oʻzbek mehnat migratsiyasi tarixidagi eng keskin inqirozlardan birini keltirib chiqardi. Chegaralar yopildi, minglab migrant Qozogʻiston chegarasida qolib ketdi; BMT Taraqqiyot dasturi soʻroviga koʻra, yil davomida qariyb yarim million oʻzbek vatanga qaytdi. Pul oʻtkazmalari Jahon banki baholashicha mustaqillikdan buyon eng keskin tushishni boshdan kechirdi. Faqat faktlar asosida tarixiy maʼlumotnoma.

2020-yilgi koronavirus pandemiyasi butun dunyoda harakatni toʻxtatdi — va bu zarba Oʻzbekistonning milliondan ortiq mehnat migrantiga ham ogʻir tegdi. Chegaralar yopilgach, chet elda qolgan yurtdoshlar ishsiz, daromadsiz va yoʻlsiz qoldi; koʻpchilik vatanga qaytishga urindi. Quyida 2020-yilgi bu ommaviy qaytish — uning sabablari, sanalari va raqamlari — faqat faktlar asosida bayon etiladi.
Fon: migratsiyaga bogʻliqlik
Pandemiyadan oldin Oʻzbekiston dunyodagi eng pul oʻtkazmalariga bogʻliq iqtisodiyotlardan biri edi: Jahon banki maʼlumotiga koʻra, 2019-yilda pul oʻtkazmalari mamlakat yalpi ichki mahsulotining qariyb 14,8 foiziga teng boʻlgan. Migrantlarning aksariyati Rossiyada, ikkinchi oʻrinda Qozogʻistonda ishlagan. Shu sababli chet eldagi ish va daromadning birdaniga toʻxtashi butun oilalarga bevosita taʼsir qildi.
Chegaralar yopildi (2020-yil mart)
Oʻzbekiston 2020-yil mart oyida chegaralarini yopdi. Vatanga qaytmoqchi boʻlgan migrantlar esa chegaraning narigi tomonida — ayniqsa Qozogʻiston hududida — qolib ketdi, chunki Oʻzbekiston tomonida karantin markazlari oʻrin yetishmasligi muammosiga duch keldi. Natijada odamlar haftalab chegara oʻtish punktlarida kutib qolishga majbur boʻldi.
Zhibek Zholy: chegarada qolib ketganlar
Qozogʻiston–Oʻzbekiston chegarasidagi Zhibek Zholy («Ipak yoʻli») oʻtish punktida qolib ketgan oʻzbek migrantlar soni 2020-yil iyul boshiga kelib qariyb 3 000–3 400 nafarga yetdi. RFE/RL (Ozodlik) maʼlumotiga koʻra, 8–9-iyul kunlari ulardan taxminan 2 000 nafariga vatanga oʻtishga ruxsat berildi, yana 500 nafari esa navbatda qoldi. Bu — inqirozning eng koʻrinarli manzaralaridan biri boʻldi.
Rossiya–Qozogʻiston chegarasidagi chodir shaharchalar
Qolib ketish faqat janubda emas edi: Rossiya–Qozogʻiston chegarasida ham migrantlar chodir shaharchalar qurishga majbur boʻldi. Xabarlarga koʻra, 2020-yil 11-may atrofida bir oʻtish punktida mingdan ortiq kishi toʻplangan, 4-iyunga kelib Mashtakovo oʻtish joyida qariyb 300 nafar oʻzbek qolib ketgan edi (bu raqamlar ayrim xabarlarga tayanadi). Yoʻllar yopiq, havo qatnovi kam boʻlgani bu odamlarning ahvolini ogʻirlashtirdi.
Hukumat javobi: charter reyslar
Oʻzbekiston fuqarolarni Rossiyadan olib kelish uchun maxsus (charter) reyslar tashkil etdi. Biroq rasmiylar va diaspora vakillari eʼtirof etganidek, bu reyslar qolib ketganlar soniga nisbatan juda kam edi — ba’zi xabarlarga koʻra, bitta reys taxminan 150 kishini olib kela olar, holbuki oʻn minglab kishi kutayotgan edi (Eurasianet xabari). Shu bois qaytish jarayoni oylar davomida choʻzildi.
Pul oʻtkazmalarining qulashi
Chet eldagi ishning toʻxtashi pul oqimini ham keskin kamaytirdi. Jahon banki 2020-yilda Yevropa va Markaziy Osiyoga pul oʻtkazmalari qariyb 16 foizga tushishini bashorat qilgan va Oʻzbekiston oʻtkazmalari mustaqillikdan buyon eng keskin pasayishni boshdan kechirgan. Pasayish yilning avvalida — pandemiyaning eng ogʻir oylarida — ayniqsa chuqur boʻldi.
Vizalar va qashshoqlik
Oxus Society tadqiqotiga koʻra, 2020-yilda Rossiya oʻzbeklarga bergan mehnat vizalari 52 foizga (1 011 028 taga) kamaydi, oʻquv vizalari esa qariyb 63 foizga tushdi. Pul oqimi va ish imkoniyati qisqargani uchun qashshoqlik oshdi: oʻsha tashkilot baholashicha, 2020-yilda qariyb 1 million oʻzbek qashshoqlik chegarasidan pastga tushdi. Bu — mehnat migratsiyasiga bogʻliqlikning iqtisodiy narxini koʻrsatdi.
Nega bu tarix muhim
2020-yilgi ommaviy qaytish — zamonaviy oʻzbek mehnat migratsiyasi tarixidagi muhim burilish nuqtasi boʻlib, bir manbaga haddan tashqari bogʻliqlik qanchalik xavfli ekanini ochiq koʻrsatdi. Diaspora va vatandagi oilalar uchun bu — yaqin oʻtmishning bevosita yashab oʻtilgan tarixi. Ushbu maʼlumotnomadagi eng ishonchli raqamlar xalqaro tashkilotlarga tayanadi; ayrim yakka manbali raqamlar matnda shundayligi bilan koʻrsatilgan.
Manbalar
- RFE/RL — Stranded Uzbek migrants allowed home from Kazakhstan (Zhibek Zholy crossing, 9 July 2020)
- UNDP — Support and Reintegration of Labor Repatriates in Uzbekistan (about 500,000 returned in 2020)
- World Bank — COVID-19 Crisis Through a Migration Lens (2020; ECA remittances projected to fall ~16%)
- Oxus Society — COVID-19 and Central Asian over-dependence on labor migration (Russian visas to Uzbeks −52%; ~1 million fell into poverty in 2020)
- Eurasianet — Uzbekistan: heartbreak and despair for expat laborers trapped by COVID (charter flights insufficient)

