USD …Toshkent …
CALIFORNIA UZBEKGreen Card: ochilganda xabar olishGreen Card 🔔🔍
O‘ZENRU
Mustaqil tahlil · Markaziy Osiyo va dunyo geosiyosati
✈ Telegramda kuzating @california_uzbek →
Iqtisod IqtisodiyotDavlat qarziByudjetObligatsiyalarYaIMMoliyaviy savodxonlikMaʼlumotnoma

Davlat qarzi qanday ishlaydi: byudjet taqchilligi, obligatsiyalar va qarzning YaIMga nisbati

Byudjet taqchilligi — bir yildagi yetishmovchilik (xarajat daromaddan koʻp); davlat qarzi esa shu taqchilliklarning yillar davomida toʻplangan yigʻindisi. Hukumatlar qarzni asosan obligatsiya (davlat qimmatli qogʻozlari) chiqarib oladi; qarzni baholashda uning yalpi ichki mahsulotga (YaIM) nisbati ishlatiladi. Maʼlumot uchun: XVF hisobiga koʻra Oʻzbekistonning davlat qarzi 2024-yil oxirida YaIMning 32,6 foizini tashkil etgan. Faqat faktlar asosida maʼlumotnoma.

13-noyabr, 2026 · 3 daqiqa o‘qish · California Uzbek

«Davlat qarzi» va «byudjet taqchilligi» — xabarlar va siyosiy bahslarda tez-tez uchraydigan, ammo koʻpincha chalkashtiriladigan ikki tushuncha. Bu maʼlumotnomada ularning farqi, hukumatlar qarzni qanday oladi, qarz nega yalpi ichki mahsulotga nisbatan oʻlchanadi va qachon xavfli boʻlishi faqat faktlar asosida tushuntiriladi.

Taqchillik va qarz — farqi

Byudjet taqchilligi — bu yillik oqim: bir moliya yilida hukumat yiqqan daromadidan koʻproq mablagʻ sarflasa, taqchillik yuzaga keladi. Davlat qarzi esa — zaxira, yaʼni oʻtmishdagi barcha taqchilliklarning (profitsitlar chegirib tashlangan) toʻplangan yigʻindisi. Aksincha holat — profitsit: daromad xarajatdan oshsa, ortiqcha mablagʻ qarzni kamaytirishga sarflanishi mumkin. Muhim nuqta: taqchillik — «shu yilgi yetishmovchilik», qarz esa — «umumiy toʻplangan summa»; har qanday taqchillik qarzni oshiradi.

Hukumatlar qarzni qanday oladi

Hukumatlar qarzni asosan obligatsiya — davlat qimmatli qogʻozlari chiqarish orqali oladi. Masalan, AQSh gʻaznachiligi qisqa muddatli veksellar, oʻrta muddatli notalar va uzoq muddatli obligatsiyalar chiqaradi; boshqa davlatlar oʻz suveren obligatsiyalarini sotadi. Bu qogʻozlarni ichki va chet el investorlari, banklar, pensiya jamgʻarmalari, boshqa davlatlar va ularning markaziy banklari sotib oladi. Evaziga hukumat kelgusida asosiy summani qaytarish va foiz toʻlash majburiyatini oladi.

Reklama
Bysmillah — ribosiz, halol avtomobil moliyalash

Foiz toʻlovlari — byudjetdagi yuk

Qarzga xizmat koʻrsatish, yaʼni foizlarni toʻlash — byudjetning majburiy va yirik moddasidir. Masalan, AQShda sof foiz xarajatlari 2025-moliya yilida qariyb 970 milliard dollarni tashkil etdi va bu — mudofaa xarajatlaridan ham koʻp boʻlib, byudjetdagi eng yirik uchinchi modda (ijtimoiy taʼminot va Medicare’dan keyin) boʻldi. Qarz qancha katta va foiz stavkalari qancha yuqori boʻlsa, foizga shuncha koʻp pul ketadi va boshqa sohalarga kam mablagʻ qoladi.

Qarzning YaIMga nisbati

Qarzni baholashda uning mutlaq miqdoridan koʻra yalpi ichki mahsulotga (YaIM) nisbati muhimroq. Bu nisbat qarzni mamlakatning yillik iqtisodiy hajmi bilan taqqoslaydi, chunki katta iqtisodiyot kichigiga qaraganda koʻproq qarzni koʻtara oladi. Shuning uchun davlatlarni va davrlarni solishtirishda aynan shu koʻrsatkich ishlatiladi.

Dunyoda qanday raqamlar bor

Xalqaro valyuta fondi (XVF) maʼlumotiga koʻra, 2025-yilda jahon davlat qarzi global YaIMning qariyb 93 foiziga teng edi. Rivojlangan davlatlarda bu koʻrsatkich oʻrtacha 110 foiz atrofida. AQShda jamoatchilik qoʻlidagi federal qarz YaIMning qariyb 99 foizini, yalpi qarz esa 120 foizdan oshigʻini tashkil qiladi (2025-moliya yili). Yaponiya esa eng yuqori misol: uning davlat qarzi YaIMning 200 foizidan oshadi.

Oʻzbekiston qayerda turadi

XVFning 2025-yildagi IV modda boʻyicha maslahatlashuviga koʻra, Oʻzbekistonning davlat va davlat kafolatlagan qarzi 2024-yil oxirida YaIMning 32,6 foizini (qariyb 36,8 milliard dollar) tashkil etgan. Bu koʻrsatkich 2018-yildagi juda past darajadan (YaIMning taxminan 17 foizi) oʻsgan boʻlsa-da, hamon moʻtadil darajada va qonun bilan belgilangan 60 foizlik shiftdan ancha past. XVF Oʻzbekistonda qarz inqirozi xavfini «past» deb baholaydi, qarzning asosiy qismi esa tashqi — ya’ni chet el valyutasida.

Qarz oshib ketsa — qanday xavflar bor

Qarz haddan tashqari oshsa, bir nechta xavf yuzaga keladi: foiz xarajatlari oʻsib, boshqa ehtiyojlarga mablagʻ qolmaydi; davlatning koʻp qarz olishi stavkalarni koʻtarib, xususiy investitsiyani siqib chiqarishi mumkin; qarzni doimo qayta moliyalashtirish zarur boʻlgani uchun investorlar ishonchi yoʻqolsa, qarz olish narxi keskin oshadi (va eng ogʻir holatda defolt yuz berishi mumkin). Reyting agentliklari (Moody’s, S&P, Fitch) davlatlar qarzini baholaydi; reytingning pasayishi qarz olishni qimmatlashtiradi.

Chet el valyutasidagi qarz — alohida xavf

Rivojlanayotgan davlatlar uchun chet el valyutasida (dollar yoki yevroda) olingan qarz ayniqsa xavfli. Bunday qarzni oʻz pulini chiqarib «eritib» boʻlmaydi, milliy valyuta qadrsizlansa esa qarz yanada qimmatlashadi. Oʻzbekiston tashqi qarzining katta qismi aynan chet el valyutasida boʻlgani uchun, so‘m kursining keskin tebranishi qarz yukiga bevosita taʼsir qiladi.

Nega bu diaspora va vatandoshlar uchun muhim

Davlat qarzi — soliqlar, infratuzilma, ijtimoiy xarajatlar va milliy valyuta barqarorligi orqali har bir fuqaroga bevosita taʼsir qiladigan mavzu. Taqchillik va qarz farqini, obligatsiya mexanizmini va YaIMga nisbatni bilish xabarlardagi «milliard dollarlik qarz» sarlavhalarini toʻgʻri tushunishga yordam beradi. Bu maʼlumotnoma umumiy bilim beradi, moliyaviy maslahat emas.

Reklama
CarGetGo — mashina oling, foizsiz halol moliyalash bilan