USD …Toshkent …
CALIFORNIA UZBEKGreen Card: ochilganda xabar olishGreen Card 🔔🔍
O‘ZENRU
Mustaqil tahlil · Markaziy Osiyo va dunyo geosiyosati
✈ Telegramda kuzating @california_uzbek →
Markaziy Osiyo DiasporaEronilarSamarqandBuxoroMarvShia IslomTarix

Eronilar Oʻzbekistonda: Marvdan koʻchirilgan forsiyzabon shia jamoasining tarixi

«Eroni» (yoki «Ironi») — Samarqand va Buxoro atrofida yashovchi forsiyzabon shia jamoa. Ularning aksariyati kelib chiqishi — bugungi Turkmanistondagi Marv (Mari) shahri. 1785-yilda Buxoro amiri Shohmurod Marvni bosib olib, uning sugʻorish toʻgʻonini buzgan va shahar aholisini — taxminan 100 ming kishini — bosqichma-bosqich Buxoro va Samarqand vohalariga koʻchirgan. Forsiyzabon va shia boʻlgan bu jamoa sunniy koʻpchilik orasida oʻz tili va mazhabini saqlab qoldi. Tarixiy maʼlumotnoma — faqat faktlar asosida.

12-noyabr, 2026 · 3 daqiqa o‘qish · California Uzbek

Oʻzbekistonning koʻpmillatli tarkibida kam tilga olinadigan, ammo qadimiy jamoalardan biri — «eronilar» (yoki «ironi»). Bu — asosan Samarqand va Buxoro atrofida yashaydigan, forsiyzabon va shia mazhabidagi aholi boʻlib, ularning ildizi bugungi Turkmanistondagi Marv shahri va vohasiga borib taqaladi. Quyida bu jamoaning qanday paydo boʻlgani faqat faktlar asosida tushuntiriladi.

Ildiz: Marv — shia shahri

Marv (hozirgi Turkmanistondagi Mari) oʻrta asrlarda Sharqning yirik shaharlaridan biri edi. Safaviylar davrida, 1510-yildagi Marv jangidan soʻng shahar Eron taʼsiriga oʻtib, shia aholisi koʻpaygan va forsiy madaniyat markaziga aylangan. Shundan keyin asrlar davomida Marv sunniy Buxoro xonligi bilan chegarada boʻlib, ikki tomon oʻrtasida tez-tez toʻqnashuvlar roʻy berdi.

1785-yil: Shohmurod va Marvning vayron etilishi

Burilish nuqtasi — 1785-yil. Buxoro amiri Shohmurod (Manghitlar sulolasidan, baʼzan Amir Maʼsum ham deyiladi) Marvni bosib oldi, uning hukmdorini oʻldirdi va shaharning hayot manbai boʻlgan katta sugʻorish toʻgʻonini buzib, Murgʻob daryosi suvini boshqa tomonga burib yubordi. Natijada bir vaqtlar gullab-yashnagan Marv vohasi suvsiz choʻlga aylandi.

Reklama
Bysmillah — ribosiz, halol avtomobil moliyalash

Yuz ming kishining koʻchirilishi

Shohmurod shahar aholisini — taxminan 100 ming kishini — bosqichma-bosqich Buxoro va Samarqand vohalariga koʻchirib keltirdi. Bu koʻchirish bir martalik emas, bir necha oʻn yil davomida bosqichlarda amalga oshdi. Koʻchirilganlar forsiyzabon va shia edi; aynan shu ikki jihati ularni yangi joydagi sunniy, oʻzbek va tojik koʻpchilikdan ajratib turdi.

Nega assimilyatsiyaga uchramadi

Koʻchirilganlar — mintaqadagi soʻnggi yirik forsiyzabon shia aholi — oʻzlari joylashtirilgan joylarning aholisiga singib ketishdan bosh tortdi va «Marv» kelib chiqishi, shia eʼtiqodini bugungacha saqlab qoldi. Ular koʻpincha tojik (forsiy) tilida gaplashdi — baʼzilari oʻzbek tilida ham — biroq tili bir xil boʻlgan sunniy tojiklardan mazhabi bilan ajralib turdi.

Qayerda joylashdi

Jamoa asosan Samarqand va Buxoro shaharlari hamda ularning atrofida, qisman Qashqadaryo vohasida joylashdi. Samarqandda ular ayrim mahallalarda zich yashab, oʻz masjid va marosimlarini saqladi. Shahar hunarmandchiligi, savdosi va boshqaruvida eronilar vakillari koʻzga koʻrindi — Buxoro amirligi tarixida forsiy kelib chiqishli amaldor va saroy xizmatchilari ham uchraydi.

1910-yil Buxoro voqealari

Shia va sunniy jamoalar oʻrtasidagi keskinlik baʼzan toʻqnashuvga aylangan. 1910-yilda Buxoroda shia va sunniylar oʻrtasida qonli toʻqnashuvlar — tarixda «1910-yil Buxoro fojiasi» deb qolgan voqealar — roʻy berdi. Bu hodisa jamoaning oʻzlikni saqlash va koʻpchilik bilan munosabatlari tarixida muhim xotira sifatida qoldi.

Bugungi holati

Rasmiy aniq raqamlar yoʻq, biroq turli norasmiy baholarga koʻra, Oʻzbekistondagi eronilar soni bir necha yuz ming kishiga — baʼzi manbalarda 300 mingga yaqin, asosan Samarqand (~200 ming) va Buxoroda (~100 ming) — baholanadi. Bu raqamlar taxminiy; shia jamoa uchun bir necha masjid rasmiy roʻyxatdan oʻtgan. Vaqt oʻtishi bilan jamoaning bir qismi atrofdagi tojik va oʻzbek muhitiga qoʻshilib ketgan boʻlsa-da, forsiy til va shia anʼanalar koʻpchilik orasida saqlanib qolgan.

Nega bu diaspora tarixida muhim

Eronilar tarixi — Oʻzbekiston nafaqat oʻz xalqini chetga chiqargan, balki asrlar davomida boshqa xalqlarni oʻz tarkibiga qabul qilgan koʻpqavatli migratsiya makoni ekanini koʻrsatadi. Bu jamoa tarixi mintaqadagi arablar, tatarlar, uygʻurlar va koreyslar kabi boshqa koʻchirilgan jamoalar qatorida Oʻzbekiston etnik xaritasining bir qismidir. Maʼlumotnoma faqat tarixiy faktlarga asoslanadi.

Reklama
CarGetGo — mashina oling, foizsiz halol moliyalash bilan