Qrim tatarlarining O'zbekistonga surgun qilinishi (1944) va jamoaning shakllanishi

1944-yil 11-mayda SSSR Davlat Mudofaa Qo'mitasi (GKO) Iosif Stalin imzolagan 5859ss-sonli «Qrim tatarlari to'g'risida» qarorini chiqardi. Hujjat butun qrim tatar xalqini Qrim yarim orolidan chiqarib, O'zbekiston SSRi hududlariga «maxsus ko'chmanchilar» sifatida doimiy joylashtirishni buyurdi. Ko'chirish uchun bahona — xalqqa jamoaviy ravishda qo'yilgan hamkorlik (kollaboratsiya) ayblovi bo'lib, u butun bir xalqni jazolashga asos qilindi. (Manba: Decree No. 5859ss, Soviet History Archive; Wikipedia — «Deportation of the Crimean Tatars».)

Surgun qanday amalga oshirildi

Ko'chirishni L. Beriya boshchiligidagi NKVD 1944-yil 18–20-may kunlari o'tkazdi. Odamlarga yig'inish uchun ko'pincha bir necha o'n daqiqa vaqt berildi; ular 67 ta temiryo'l eshelonidagi yuk (chorva) vagonlariga ortildi. Rasmiy hisob-kitoblarga ko'ra, kamida 191 044 qrim tatari (taxminan 47 000 oila) surgun qilindi. 21-mayda chiqarilgan qo'shimcha GKO qarori (5937ss) O'zbekistonga yo'l olgan taxminan 31 551 kishini shimolga — Uralga yo'naltirdi. (Manba: Wikipedia — «Deportation of the Crimean Tatars»; J. Otto Pohl.)

Ularning aksariyati O'zbekistonga joylashtirildi

Surgun qilinganlarning asosiy qismi — 151 136 kishi — O'zbekiston SSRiga keltirildi. Qolganlari Ural (Rossiya SFSRi — 29 846), Mari ASSRi (8 597) va Qozog'iston SSRi (4 286) kabi hududlarga tarqatildi. O'zbekistonda qrim tatarlari ko'proq Toshkent, Samarqand va Farg'ona vodiysi viloyatlariga joylashtirilib, paxta kolxozlari, qurilish va konlarda og'ir mehnatga jalb etildi. (Manba: Wikipedia — «Deportation of the Crimean Tatars»; U.S. Library of Congress — Revelations from the Russian Archives.)

Reklama

Og'ir yo'qotishlar

Surgun va dastlabki surgun yillari ko'plab qurbonga olib keldi. Yo'lning o'zida muhrlangan vagonlarda 7 889 kishi vafot etdi (surgun qilinganlarning qariyb 4 foizi). 1945-yil oxiriga kelib surgunda kamida 27 000 kishi halok bo'lgan; turli ilmiy baholarga ko'ra, surgunning dastlabki yillarida umumiy o'lim 34 000–45 000 kishini tashkil etadi. Sabablar — ochlik, kasallik va og'ir sharoit edi. (Manba: Wikipedia — «Deportation of the Crimean Tatars»; Brian Glyn Williams.)

«Maxsus ko'chmanchilik» tartibi

Surgun qilinganlar «maxsus ko'chmanchi» maqomiga tushirildi: ular belgilangan hududdan chiqib keta olmas, erkin harakatlanish va ta'limda cheklovlarga duchor edi. Bu nazorat tartibi 1956-yil 28-aprelda yumshatilib, ular ma'muriy kuzatuvdan chiqarildi — biroq Qrimga qaytish baribir taqiqlangicha qoldi. (Manba: Wikipedia — «Deportation of the Crimean Tatars».)

Reabilitatsiya va qaytishga bo'lgan harakat

1967-yil 21-sentabrda SSSR Oliy Kengashi qarori xoinlik ayblovini «asossiz» deb tan oldi, ammo Qrimga qaytish huquqini bermadi. Shu bois ko'plab qrim tatarlari O'zbekistonda o'nlab yillar yashashda davom etdi; ayni paytda Mustafo Jamilev kabi faollar yetakchiligidagi milliy harakat surgundan turib vatana qaytish uchun kurash olib bordi. Nihoyat, 1989-yil 14-noyabrda SSSR Oliy Kengashi surgunlarni noqonuniy va jinoiy deb e'lon qilib, qaytish taqiqini bekor qildi. (Manba: Wikipedia — «Deportation of the Crimean Tatars»; iccrimea.org — Timeline.)

Qrimga ommaviy qaytish

Taqiq bekor qilingach, 1980-yillar oxiridan boshlab qrim tatarlari ommaviy ravishda vataniga qayta boshladi; 1992-yil yanvariga kelib kamida 166 000 kishi Qrimga qaytgan edi. Shunga qaramay, O'zbekistonda bir necha avlod davomida shakllangan qrim tatar jamoasining bir qismi mamlakatda qolib, mahalliy hayotga singib ketdi. (Manba: Wikipedia — «Deportation of the Crimean Tatars».)

Xotira

Qrim tatarlari uchun 18-may — surgun qurbonlarini yod etish kuni. Surgun — SSSRda bir qator xalqlarga (chechen, ingush, qorachoy, bolqor, ahiska turklari, povolje nemislari va boshqalar) nisbatan qo'llanilgan majburiy ko'chirish siyosatining bir qismi bo'lib, O'zbekiston o'sha davrda shu xalqlarning ko'pchiligi uchun boshpanaga aylangan edi. (Manba: U.S. Library of Congress — Revelations from the Russian Archives.)

Xulosa

1944-yilgi surgun qrim tatar xalqi tarixidagi eng og'ir fojialardan biri bo'lib, uning oqibatida O'zbekistonda yirik qrim tatar jamoasi vujudga keldi. Yarim asrdan ortiq surgun va cheklovlardan so'ng, 1989-yildagi rasmiy tan olinish va mustaqillik arafasidagi o'zgarishlar ko'pchilikning Qrimga qaytishiga yo'l ochdi.