Qurbonlik qanday amalga oshiriladi: qoidalar, shartlar va hikmati
Qurbonlik (arabcha: udhiya) — Qurbon hayiti (Iyd al-Adha) kunlarida muayyan molni Alloh yoʻlida soʻyish. U Ibrohim (a.s.) voqeasi bilan bogʻliq. Quyida qurbonlik qachon va kimga vojib ekani, qanday mol soʻyilishi, goʻsht qanday taqsimlanishi va mazhablar oʻrtasidagi farqlar faqat keng eʼtirof etilgan (asosan hanafiy mazhabi) manbalar asosida tushuntiriladi.
Qurbonlik — musulmonlar uchun yilning eng muhim ibodatlaridan biri boʻlib, Qurbon hayiti (Iyd al-Adha) kunlarida amalga oshiriladi. Quyida qurbonlik nimaligi, u qachon va kimga vojib boʻlishi, qanday mol soʻyilishi hamda goʻsht qanday taqsimlanishi faqat keng eʼtirof etilgan diniy manbalar asosida bayon etiladi. Oʻzbek jamiyatida asosan tarqalgan hanafiy mazhabi nuqtayi nazariga tayaniladi; mazhablar oʻrtasida farq boʻlgan joylarda bu alohida qayd etiladi.
Qurbonlik nima
Qurbonlik (arabcha: udhiya) — Qurbon hayiti kunlarida belgilangan molni (qoʻy, echki, mol/buqa yoki tuya) Alloh yoʻlida, shariat qoidalariga koʻra soʻyishdir. U Ibrohim paygʻambar (a.s.) oʻz oʻgʻlini qurbonlik qilishga tayyor boʻlgani, Alloh esa uning oʻrniga qoʻchqor yuborgani voqeasi bilan bogʻliq. Qurʼoni karimda (Haj surasi, 22:37) qurbonlikning mohiyati taqvo ekani taʼkidlanadi: Allohga goʻsht ham, qon ham yetmaydi, balki bandalarning taqvosi yetadi.
Qachon amalga oshiriladi
Qurbonlik Zulhijja oyining 10-kuni — Qurbon hayitida boshlanadi. Hanafiy mazhabida qurbonlikni soʻyish vaqti hayit (iyd) namozidan soʻng boshlanib, Zulhijjaning 12-kuni quyoshi botguncha, yaʼni uch kun davom etadi. Shahar yoki hayit namozi oʻqiladigan joyda yashovchilar qurbonlikni hayit namozi oʻqilgandan keyin soʻyadilar; namoz oʻqilmaydigan joylarda esa subhdan keyin soʻyish mumkin.
Kimga vojib
Hanafiy mazhabida qurbonlik — balogʻatga yetgan, aqli sogʻlom, erkin (hur), muqim (yoʻlovchi boʻlmagan) va nisob miqdoricha mol-mulkka ega boʻlgan har bir musulmonga vojib. Oddiy qilib aytganda, kimga zakot vojib boʻlsa yoki shunga yaqin miqdorda qurbonlik kunlarida ortiqcha mol-mulki boʻlsa, unga qurbonlik ham vojib boʻladi. Kambagʻal, nisobga yetmaganlar uchun qurbonlik vojib emas.
Qanday mol soʻyiladi
Qurbonlikka qoʻy va echki (bir yoshdan oshgan), mol/buqa va qoramol (ikki yoshdan oshgan) hamda tuya (besh yoshdan oshgan) yaraydi. Qoʻy yoki echki bir kishining qurbonligi hisoblanadi; mol/buqa yoki tuyada esa yetti kishigacha sherik boʻlishi mumkin. Mol nuqsonsiz, sogʻlom boʻlishi shart: koʻr, bir koʻzi koʻrmaydigan, oqsoq, ozib-toʻzib ketgan yoki quloq-dumining koʻp qismi kesilgan hayvonni qurbonlik qilish joiz emas.
Goʻsht qanday taqsimlanadi
Qurbonlik goʻshtini uch qismga boʻlish mustahab (tavsiya etilgan): bir qismi oʻzi va oilasi uchun, bir qismi qarindosh-urugʻ va doʻstlarga, bir qismi esa kambagʻal va muhtojlarga. Qurbonlik egasi goʻshtdan oʻzi ham yeyishi mumkin. Molning terisi yoki goʻshtini soʻygan kishiga haq oʻrnida berish joiz emas; soʻyuvchiga alohida haqi beriladi.
Hikmati va eslatma
Qurbonlikning asosiy maqsadi — moddiy qurbonlik orqali taqvoni, yaʼni Allohga itoat va ixlosni namoyon etish hamda muhtojlarga yordam berish. Shu bois goʻshtning bir ulushi albatta kambagʻallarga yetib borishi tavsiya qilinadi. Qurbon hayiti kunlari (Zulhijjaning 10–13-kunlari) roʻza tutish man etiladi.
Mazhablar oʻrtasidagi farqlar
Qurbonlikning hukmida mazhablar farq qiladi: hanafiy mazhabida u shartlarga ega kishiga vojib (zarur), shofiʼiy, molikiy va hanbaliy mazhablarida esa sunnati muakkada (taʼkidlangan sunnat) hisoblanadi. Qurbonlik vaqtining davomiyligida ham farq bor: hanafiylarda uch kun (10–12-Zulhijja), boshqa baʼzi mazhablarda esa toʻrt kungacha (10–13-Zulhijja) choʻziladi. Mol oʻrniga uning qiymatini sadaqa qilish masalasida ham olimlar fikri turlichadir.
