Rossiyadagi oʻzbek jamoasi: mehnat migratsiyasi qanday shakllandi

Bugun Rossiya oʻzbek mehnat muhojirlari uchun eng yirik manzil boʻlib turibdi. Biroq bu jamoaning ildizlari uzoqroqqa — Turkistonning Rossiya imperiyasi tarkibiga kirishiga borib taqaladi. Quyida oʻzbek jamoasining Rossiyada shakllanishi aniq sanalar va rasmiy raqamlar bilan, manbalar asosida bayon etiladi.

Tarixiy ildizlar: Turkiston va Rossiya imperiyasi

Rossiya Oʻrta Osiyoni XIX asrda bosib oldi. 1865-yil 4-iyunda general Mixail Chernyayev Toshkentni egalladi. 1867-yil 23-iyulda Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilib, poytaxti Toshkent boʻldi; birinchi general-gubernator Konstantin fon Kaufman edi. Buxoro amirligi 1868-yildagi shartnoma bilan (keyin 1873-yilda mustahkamlangan) va Xiva xonligi 1873-yil avgustdagi shartnoma bilan Rossiya protektoratiga aylandi. Shu tariqa oʻzbek yerlari bilan Rossiya oʻrtasida bir asrdan ortiq davom etgan siyosiy va iqtisodiy bogʻliqlik boshlandi.

Sovet davri

Sovet Ittifoqi davrida ittifoq ichida koʻchish nazorat ostida edi (propiska tizimi), ammo minglab oʻzbeklar oʻqish va ish uchun Rossiya shaharlariga bordi. 1966-yil 26-aprelda Toshkentdagi zilzila shahar aksariyatini vayron qilgach, tiklash uchun butun ittifoqdan ishchilar keltirildi — bu koʻchishlar ikki tomonlama aloqalarni kuchaytirdi. Shunga qaramay, bugungi oʻzbek diasporasi asosan sovet merosidan emas, balki 1991-yildan keyingi mehnat migratsiyasidan shakllandi: 1991-yilda ittifoq ichidagi koʻchishlar bir kechada xalqaro chegara oqimlariga aylandi.

Reklama

Mustaqillikdan keyin: Rossiya asosiy manzil

Mustaqillikdan keyin Rossiya oʻzbek mehnat muhojirlari uchun bosh manzilga aylandi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, Oʻzbekiston Rossiyaga eng koʻp mehnat muhojiri yuboruvchi davlat: 2023-yil oxirida taxminan 1,2 million, 2024-yil oʻrtalarida Rossiya IIV maʼlumoticha 1,8 milliongacha oʻzbek muhojiri qayd etilgan; oʻzbeklar Rossiyadagi muhojir ishchilarning qariyb 55 foizini tashkil etadi. 2024-yil oxiriga kelib bu son 698 minggacha — 2023-yilga nisbatan 40 foizdan ortiq — kamaydi (asosan cheklovlar kuchayishi sababli).

Patent tizimi va Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi

2015-yildan Rossiya vizasiz kelgan MDH fuqarolari uchun ish ruxsatnomasi oʻrniga “patent” tizimini joriy qildi: kelgach 30 kun ichida patentga ariza berish, ish topib mehnat shartnomasini taqdim etish talab qilinadi; bir yillik patent taxminan 56 000 rubl turadi. Muhim jihat: Oʻzbekiston Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi (YeOII/EAEU) aʼzosi emas (u kuzatuvchi maqomida) — shu bois oʻzbek ishchilari patent olishi shart, YeOII aʼzosi boʻlgan Qirgʻiziston va Qozogʻiston fuqarolari esa ittifoq ichida erkin ishlash huquqiga ega.

Pul oʻtkazmalari

Rossiya oʻzbek pul oʻtkazmalarining eng yirik manbai. 2024-yilda Oʻzbekistonga jami taxminan 14,8 milliard dollar pul oʻtkazmasi kelgan boʻlsa, shundan 11,5 milliard dollari (77 foizi) Rossiyadan boʻldi; 2022–2023-yillarda bu ulush qariyb 80 foizni tashkil etgan edi. Jahon banki hisobiga koʻra, pul oʻtkazmalari boʻlmaganida Oʻzbekistonda kambagʻallik 9,6 foiz emas, 16,8 foiz boʻlar edi; oʻtkazmalar YaIMning taxminan 14 foiziga teng.

Diaspora hajmi

2021-yilgi Rossiya aholini roʻyxatga olishida 323 278 oʻzbek qayd etilgan. Biroq bu raqam haqiqiy sonni sezilarli darajada kam koʻrsatadi deb hisoblanadi: hujjatsiz va mavsumiy ishchilarni hisobga olganda, baholar 1 milliondan 2 milliongacha va undan yuqoriga boradi. Oʻzbeklarning asosiy qismi Moskvada, kichikroq jamoalari Sankt-Peterburg va boshqa yirik shaharlarda toʻplangan.

Kirish taqiqlari va soʻnggi oʻzgarishlar

2013–2015-yillarda Rossiya bosqichma-bosqich kirish taqiqlari tizimini joriy qildi (qoidabuzarlik va ortiqcha qolib ketish uchun 3, 5 yoki 10 yillik taqiq); 2014–2018-yillarda asosan MDH davlatlaridan qariyb ikki million muhojir chiqarib yuborildi, koʻplari Turkiya yoki Qozogʻistonga yoʻnaldi. 2024-yil 22-martda Moskva yaqinidagi “Crocus City Hall”ga qilingan hujum (hujumchilar tojik fuqarolari edi, oʻzbeklar emas) barcha markaziy osiyolik muhojirlarga nisbatan cheklovlar va bosimni kuchaytirdi. 2026-yilning birinchi yarmida oʻzbek, tojik va qirgʻiz fuqarolarining Rossiyaga ish maqsadida kirishlari 15 foizga kamaydi. Bu — oʻzbek migratsiyasi tarixidagi eng yirik burilishlardan biri.