1990-yillardagi ko'chish: ruslar, yahudiylar va nemislarning O'zbekistondan hijrati (1989–2000)

Sovet davrining oxirida O'zbekiston aholisi ko'p millatli edi: o'zbeklar bilan birga katta rus (va boshqa slavyan), yahudiy hamda nemis jamoalari yashardi. 1989-yilgi sovet aholi ro'yxatiga ko'ra O'zbekiston SSRda 1 653 475 etnik rus (aholining qariyb 8,3 foizi), 94 900 yahudiy va 39 809 nemis qayd etilgan. Bu — taxmin emas, balki ro'yxat raqamlari. (Manba: Peyrouse, Kennan instituti; Wikipedia — «Russians in Uzbekistan», «History of the Jews in Uzbekistan»; Minority Rights Group.)

Bu jamoalar qanday shakllangan

Ruslar va slavyanlar asosan Chor Rossiyasi va Sovet davrida — sanoatlashtirish, ma'muriyat va urush yillaridagi evakuatsiya bilan — ko'chib kelgan. Yahudiylar jamoasi ikki qismdan iborat edi: tub mahalliy buxoro yahudiylari (fors tilida so'zlashuvchi, asrlar davomida Markaziy Osiyoda yashab kelgan) va asosan Ikkinchi jahon urushi yillarida evakuatsiya bilan kelgan ashkenazi (yevropalik) yahudiylar. Nemislar esa ko'pincha 1941–1942-yillarda Stalin tomonidan Povolje va boshqa hududlardan Markaziy Osiyoga surgun qilingan sovet nemislarining avlodlari edi. (Manba: Wikipedia — «Deportation of Soviet Germans (1941–1942)»; Minority Rights Group.)

Ko'chishning sabablari

1989-yil iyunda Farg'ona vodiysida mesxeti turklariga qarshi zo'ravonlik ozchiliklar orasida ilk vahimali ko'chishni keltirib chiqardi. 1989-yil 21-oktyabrda O'zbekiston Oliy Kengashi «Davlat tili to'g'risida»gi qonunni qabul qilib, o'zbek tilini yagona davlat tili deb belgiladi — bu rus tilida so'zlashuvchilar uchun kelajak noaniqligini kuchaytirdi. SSSRning parchalanishi (1991), iqtisodiy inqiroz, davlat sektoridagi ish o'rinlarining yo'qolishi va noaniqlik ko'chishni tezlashtirdi. Tortuvchi omillar ham bor edi: Isroilning «Qaytish qonuni» (yahudiylar uchun), Germaniyaning etnik nemislarni qaytarish qonunlari va Rossiya (slavyanlar uchun). (Manba: Peyrouse, Kennan instituti; Minority Rights Group.) Farg'ona voqealari haqida [[fargona-1989-mesxeti-turklar]] maqolasida batafsil yozilgan.

Reklama

Yahudiylarning hijrati: Isroil va AQSh

Ommaviy ko'chish 1989-yildan boshlandi. Ba'zi tadqiqotlarga ko'ra, 1989–2021-yillar oralig'ida O'zbekiston yahudiy aholisining qariyb 90 foizi mamlakatni tark etdi; asosiy yo'nalishlar — Isroilga aliya (ko'chish) va AQSh. Ayniqsa buxoro yahudiylari jamoasi yirik miqyosda ko'chdi. Taxminlarga ko'ra, bugun qariyb 160 ming buxoro yahudiysi Isroilda, taxminan 50 ming nafari esa AQShning Nyu-York shtatida — asosan Kvinsning Rego-Park va Forest-Hills mahallalarida yashaydi; 108-ko'cha «Buxoro Brodveyi» laqabini olgan. O'zbekistonda esa yahudiylar soni 2021-yilga kelib bir necha mingga tushib qoldi. (Manba: Wikipedia — «History of the Jews in Uzbekistan», «Bukharan Jews».) Bu raqamlarning aksariyati — baholashlar.

Nemislarning Germaniyaga qaytishi

Germaniyaning qaytish qonunlariga binoan, sobiq SSSR hududidagi etnik nemislar — jumladan O'zbekistondagi ~40 ming nemis — 1990-yillar davomida Germaniyaga «aussiedler» (qaytuvchi ko'chmanchi) sifatida chiqib ketdi. O'zbekistondagi nemis jamoasi deyarli butunlay bo'shab qoldi; bu sobiq SSSRdan Germaniyaga kelgan ikki milliondan ortiq aussiedler oqimining bir qismi edi (O'zbekistonga tegishli ulush — taxminan o'n minglar). (Manba: Wikipedia — «Deportation of Soviet Germans»; Minority Rights Group.)

Ruslar va slavyanlarning Rossiyaga oqimi

1990–1997-yillarda O'zbekistonni 500 mingdan ortiq rus tark etdi; faqat 1992–1993-yillarda ~170 ming, 1993–1994-yillarda ~200 ming rus chiqib ketgani baholanadi. Natijada ruslarning aholidagi ulushi 1989-yildagi 8,3 foizdan 1995-yilga kelib ~6,7 foizga, 2000-yillar boshiga kelib esa ~3 foizgacha tushdi. (Manba: Peyrouse, Kennan instituti; Minority Rights Group.) 1989-yilgi ulush ro'yxatga, o'rtadagi yillarning raqamlari esa tadqiqot baholashlariga asoslanadi.

Demografik oqibat

Natijada O'zbekiston ancha bir millatli davlatga aylandi. 1989–1996-yillarda immigratsiyaga nisbatan qariyb 500 ming kishi ko'proq chiqib ketdi va ketganlarning deyarli barchasi o'zbek bo'lmagan aholi edi; shu bilan birga sobiq SSSRning boshqa hududlaridan etnik o'zbeklar qaytib kela boshladi. Etnik o'zbeklarning ulushi 1989-yildagi ~71 foizdan 1990-yillarning o'rtalariga kelib ~80 foizga ko'tarildi va keyin ham o'sishda davom etdi. (Manba: GlobalSecurity.org — «Uzbekistan – People».) O'rtadagi foizlarni baho sifatida qabul qilish lozim.

Xulosa

1989–2000-yillardagi ko'chish — O'zbekiston zamonaviy tarixidagi eng yirik demografik burilishlardan biri. Rus, yahudiy va nemis jamoalarining ommaviy hijrati mamlakat aholisining millatlararo tarkibini tubdan o'zgartirdi, ayni paytda u butun dunyo bo'ylab — Isroildan AQShning Kvinsigacha, Rossiyadan Germaniyagacha — yangi O'zbekiston bilan bog'liq diasporalarni shakllantirdi.