Shimoliy Kavkaz xalqlarining Markaziy Osiyoga surguni (1943–1944): qorachoy, chechen, ingush va balkarlar
Ikkinchi jahon urushi yillarida Stalin rejimi Shimoliy Kavkazning butun-butun xalqlarini — qorachoylar, chechenlar, ingushlar va balkarlarni — vagonlarda Qozog'iston, Qirg'iziston va qisman O'zbekistonga surgun qildi. Bu dalillarga asoslangan tarixiy ma'lumotnoma sanalar, raqamlar va 1957-yilgi oqlanishni bayon qiladi.
1943–1944-yillarda, Ikkinchi jahon urushi avjida, Sovet rahbari Iosif Stalin va ichki ishlar xalq komissari Lavrentiy Beriya buyrug'iga ko'ra Shimoliy Kavkazning bir qancha xalqlari — dushmanga «xiyonat» qilganlikda jamoaviy ayblanib — butunlay tug'ilgan yurtidan haydab chiqarildi. Operatsiyalarni NKVD (ichki ishlar organlari) amalga oshirdi; odamlar bir necha soat ichida yuk vagonlariga ortib, minglab kilometr uzoqdagi Markaziy Osiyo va Qozog'istonga jo'natildi. (Manba: Communist Crimes — The Mass Deportation of the Ingush People.)
Qorachoylar (1943-yil 2-noyabr)
Birinchi bo'lib qorachoy xalqi surgun qilindi. 1943-yil 2-noyabrda jami 69 267 kishi (15 980 oila) tug'ilgan yeridan haydab, asosan Qozog'iston va Qirg'iziston SSRlariga ko'chirildi. Yo'lda va ko'chirilgan joylarda 43 000 dan ortiq kishi, shu jumladan 22 000 ga yaqin bola halok bo'lgan. (Manba: Deportation of the Karachays.)
Chechenlar va ingushlar (1944-yil 23-fevral — «Yasmiq» operatsiyasi)
Eng yirik surgun chechen va ingush xalqlariga qarshi «Chechevitsa» (ruscha «yasmiq») deb nomlangan operatsiya edi. U 1944-yil 23-fevralda boshlanib, 28-fevralga qadar asosan yakunlandi. Jami 362 282 chechen va 134 178 ingush 180 ta poyezdda surgun qilindi; har bir vagonga mo'ljallangan 40 kishi o'rniga 150 kishigacha tiqib yuborildi. Sovuq, ochlik va kasalliklar oqibatida halok bo'lganlar soni turli manbalarga ko'ra 123 000 dan 200 000 gacha baholanadi. Ularning asosiy qismi shimoliy Qozog'iston va Qirg'izistonga, bir qismi esa O'zbekiston SSRga joylashtirildi. (Manba: Deportation of the Chechens and Ingush; Communist Crimes.)
Balkarlar (1944-yil 8-mart)
1944-yil 8-martda butun balkar xalqi — jami 37 713 kishi — 14 ta vagon qatorida Qozog'iston va Qirg'izistonga olib ketildi. Faqat yo'lning o'zida taxminan 3 494 kishi (aholining 8 foizi) halok bo'ldi; 1944–1952-yillar davomida esa butun xalqning 20–25 foizigacha nobud bo'lgani qayd etiladi. (Manba: Norwegian Helsinki Committee — 80 years since the mass deportations of the Balkars.)
«Maxsus ko'chirilganlar» rejimi
Surgun qilinganlar «maxsus ko'chirilganlar» (spetspereselentsy) maqomiga tushirildi: ular komendaturada ro'yxatdan o'tishi shart edi, ruxsatsiz boshqa joyga ko'chish taqiqlangan va qattiq nazoratda ushlangan. Ko'pchilik kolxoz, qurilish va sanoatda og'ir mehnatga safarbar etildi. Dastlabki yillardagi ochlik, sovuq va kasalliklar ayniqsa bolalar va keksalar orasida katta yo'qotishlarga sabab bo'ldi. (Manba: Communist Crimes; e-history.kz — The Deportation of People during the War.)
O'zbekiston va Markaziy Osiyo konteksti
Bu surgunlar Markaziy Osiyoni Sovet qatag'onining ko'p xalqli panohgohiga aylantirgan to'lqinning bir qismi edi. Undan avval koreyslar (koryo-saram) 1937-yilda Uzoq Sharqdan, 1944-yilda esa qrim-tatarlar aynan O'zbekistonga surgun qilingan edi. Shimoliy Kavkaz xalqlarining ko'pchiligi Qozog'iston va Qirg'izistonga tushgan bo'lsa-da, bir qismi O'zbekistonda ham yashab, mahalliy aholi bilan yonma-yon mehnat qilgan va ko'p millatli jamiyat tarkibiga qo'shilgan. (Manba: Communist Crimes; e-history.kz.)
Oqlanish va ortga qaytish (1956–1957)
1956-yil fevralida KPSS XX s'ezdidagi «yopiq ma'ruza»da Nikita Xrushchyov xalqlarni surgun qilishni qoraladi. 1956-yil 16-iyulda chechen, ingush va qorachoylarga nisbatan maxsus ko'chirish cheklovlari bekor qilindi, 1957-yil yanvarida esa qatag'on qilingan xalqlarga Sovet Ittifoqi bo'ylab erkin yurishga ruxsat berildi. 1957-yil 9-yanvarda Checheno-Ingush ASSRi qayta tiklandi, 11-fevralda Qabardin-Balkar nomi qaytarildi, qorachoy avtonomiyasi ham tiklandi. Faqat 1957-yilning o'zida 50 000 dan ortiq oila o'z yurtiga qaytdi. (Manba: Restoration of Checheno-Ingush autonomy.)
Tarixiy xotira
Bu surgunlar XX asr Sovet qatag'onining eng og'ir voqealaridan biri sifatida qayd etiladi va har yili 23-fevral chechen va ingush xalqlari tomonidan motam kuni sifatida xotirlanadi. Barcha xalqlar keyinchalik rasman oqlangan bo'lsa-da, yo'qotilgan hayotlar, buzilgan taqdirlar va Markaziy Osiyoda o'tgan surgun yillari mintaqa tarixining ajralmas qismi bo'lib qoldi. Ushbu maqola tarixiy dalillarni bayon qiladi va siyosiy baho bermaydi. (Manba: Communist Crimes; Norwegian Helsinki Committee.)
