Sovet–Afgʻon urushi va afgʻon muhojirligi (1979–1992): afgʻon oʻzbeklari va qochqinlar toʻlqini
1979-yilgi sovet bosqini Ikkinchi jahon urushidan keyingi eng katta qochqinlar toʻlqinini keltirib chiqardi — 1989-yilga kelib 6 milliondan ortiq afgʻon Pokiston va Eronga qochdi. Shimoldagi afgʻon oʻzbeklari ham bu koʻchishning bir qismi boʻldi.
1979-yil dekabrida Sovet Ittifoqi Afgʻonistonga qoʻshin kiritdi va deyarli oʻn yil davom etgan urush boshlandi. Sovet qoʻshinlari 1989-yil 15-fevralda Afgʻonistondan toʻliq chiqib ketdi. Bu urush Ikkinchi jahon urushidan keyingi eng katta qochqinlar koʻchishiga sabab boʻldi: 1989-yil 15-fevralга kelib afgʻon qochqinlari soni 6,2 millionga yetdi va ular deyarli teng ravishda ikki qoʻshni davlat — Pokiston va Eron oʻrtasida taqsimlandi (Manba: UNHCR — Afghanistan: 10 Years After Soviet Pull-out; Amnesty International — Afghanistan's Refugees: Forty Years of Dispossession).
Qochqinlar soni qanday oʻsgan
Koʻchish bosqichma-bosqich kuchaygan. 1979-yil oxiriga kelib Pokistonda allaqachon 400 mingga yaqin, Eronda esa 200 mingga yaqin afgʻon qochqin bor edi. 1981-yilda ularning soni 1,5 millionga, 1986-yilga kelib esa deyarli 5 millionga yetdi — asosan Pokiston va Eronда. Bundan tashqari, taxminan 2 million afgʻon oʻz yurti ichida — koʻpincha qishloqlardan shaharlarga — koʻchib ketdi (ichki koʻchganlar). Pokiston va Eron butun oʻn yillik davomida dunyodagi eng koʻp qochqinni qabul qilgan davlatlardan boʻlib qoldi (Manba: Forced Migration Review — Afghanistan: Conflict and Displacement 1978–2001; UNHCR).
Shimoldagi afgʻon oʻzbeklari
Afgʻonistonning shimoliy viloyatlari — Balx, Jowzjon, Foryob, Samangan va Sari Pul — azaldan etnik oʻzbeklar, turkmanlar va tojiklar yashaydigan hudud. Bu jamoaning bir qismi ildizi 1920–30-yillardagi Turkiston muhojirligiga — sovet hokimiyatidan qochib Afgʻonistonga oʻtgan basmachi davri muhojirlariga — borib taqaladi. Urush yillarida afgʻon oʻzbeklari ham umumiy koʻchishning bir qismiga aylandi: tadqiqotlarga koʻra, 1980-yillarda taxminan 40 ming afgʻon oʻzbegi Pokistonning Karachi shahrida joylashdi, etnik oʻzbek afgʻonlar esa Peshovardan narigacha tarqadi (Manba: Wikipedia — Afghans in Pakistan; Forced Migration Review).
Nega odamlar qochdi
Koʻchishning sabablari — qishloqlarga qaratilgan harbiy operatsiyalar, havodan bombardimon, minalangan dalalar va oziq-ovqat yetishmovchiligi edi. Sovet qoʻshini va Afgʻonistonning Moskva tarafdori hukumatiga qarshi mujohid (qarshilik) kuchlari kurash olib bordi; bu kurash AQSh, Saudiya Arabistoni va Pokiston koʻmagini oldi. Qochqinlar, ayniqsa, Pokistonning Xaybar-Paxtunxva va Belujiston viloyatlaridagi lagerlarga hamda Eronning sharqiy viloyatlariga joylashdi (Manba: Amnesty International; Forced Migration Review).
Urushdan keyin: 1992-yil va mustaqil Oʻzbekiston
Sovet qoʻshini chiqqach ham tinchlik oʻrnatilmadi. 1992-yilda, Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan bir yil oʻtib, Kobuldagi Moskva tarafdori hukumat qulashi bilan Afgʻonistonda qonli fuqarolar urushi avj oldi va qochqinlar yangi mustaqil Oʻzbekiston chegarasiga — Amударyo boʻylab — koʻp sonli oʻta boshladi. Ular etnik jihatdan rang-barang edi: shimoldan oʻzbek va tojiklar bilan birga pushtunlar, xazoralar va belujlar ham bor edi (Manba: IWPR — Uzbekistan Gives Afghans No Reason to Stay; UNHCR).
Oʻzbekistonning ehtiyotkor siyosati
Oʻzbekiston qochqinlarga nisbatan ehtiyotkor munosabatda boʻldi. U — собиq SSSR davlatlari orasida qochqinlar huquqlari toʻgʻrisidagi 1951-yilgi BMT konvensiyasini imzolamagan yagona davlat boʻlib qoldi. BMTning Oʻzbekistondagi sobiq vakili Abdulkarim Gulning soʻzlariga koʻra, afgʻon qochqinlarining aksariyati pirovardida uchinchi davlatlarga — Rossiyadan Kanadagacha — koʻchirilgan. Shunday qilib, urush nafaqat afgʻon oʻzbek jamoasini yana bir bor tarqatib yubordi, balki butun mintaqaning migratsiya xaritasini oʻzgartirdi (Manba: IWPR — Uzbekistan Gives Afghans No Reason to Stay).
Meros
1979–1989-yillardagi urush va undan keyingi fuqarolar urushi bir necha avlod afgʻonlarni — jumladan afgʻon oʻzbeklarini — surgun hayotiga mahkum etdi. Qochqinlarning koʻpi Pokiston va Eronda oʻn yillab qoldi, bir qismi Turkiya, Yevropa va Shimoliy Amerikaga oʻtdi va bugungi afgʻon diasporasining asosini tashkil qildi. Afgʻonistonning shimolida esa etnik oʻzbeklar jamoasi saqlanib qoldi va keyingi oʻn yilliklarda mamlakatning siyosiy hayotida sezilarli oʻrin egalladi (Manba: Amnesty International; Forced Migration Review).
